- खाडी देशहरूले सामान्यतया इरानसँग टकरावभन्दा संवाद वा सहकार्यलाई नै प्राथमिकता दिँदै आएका छन्
इरानले अमेरिकी सैन्य अखडालाई लक्षित गरी आक्रमणको अर्को चरण सुरु गरेपछि यस साता बहराइन, कुवेत, ओमान, कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स र जोर्डनमा पुनः हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली सक्रिय पारिएका छन् । इरानको दक्षिणी तट मा अमेरिकाको फेरि बमबारीपछि खाडी देश फेरि आक्रमणको चपेटामा परेका हुन् । इजरायल र अमेरिकाले इरानमाथि आक्रमण गरेपछि गत फेब्रुअरी २८ मा सुरु भएको द्वन्द्व रोक्ने उद्देश्यले वासिंटन र तेहरानबिच समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर भएको एक महिना पनि नबित्दै पुनः आक्रमणका शृंखला देखिएका छन् । दुवै पक्षले एक–अर्कालाई सम्झौता उल्लंघन गरेको आरोप लगाएका छन् । तनावको नयाँ चरण आंशिक रूपमा स्ट्रेट अफ हर्मुजमा केन्द्रित छ, जहाँ अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री आवागमनमा तेहरानको नियन्त्रण रहने कुरा उक्त समझदारी पत्रमा उल्लेख छ ।
इरानी सेनाले ओमानको तटीय क्षेत्रमा व्यावसायिक जहाजमा आक्रमण गरेको छ र अमेरिकाले भनेको छ कि उसले हर्मुज जलमार्गमा ढुवानीमा संलग्न इरानी सैन्य आधारलाई प्रहार गरेको छ । इरानले खाडीभर रहेका अमेरिकी सेना तैनाथ गरिएका आधारमा क्षेप्यास्त्र र ड्रोन प्रहार गरेर प्रतिक्रिया जनाएको छ । खाडीभर नयाँ हमलाले वासिंटनका क्षेत्रीय साझेदारका लागि असहज विरोधाभास उजागर गरेको छ, अमेरिकी सैन्य उपस्थितिका कारण खाडीलाई निसाना बनाउँछ, तर यसले तिनीहरूका सहरलाई इरानी क्षेप्यास्त्र र ड्रोनबाट पनि जोगाउने विज्ञहरूले बताएका छन् । खाडी राष्ट्रका लागि तत्कालको चिन्ताको विषय यो हो कि यदि वासिंटन र तेहरानबिचको तनाव अझ तीव्र र लामो समयसम्म चल्ने द्वन्द्वमा परिणत भयो भने के तिनका बहुतहयुक्त हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीले इरानको निरन्तर हमलाको सामना गर्न सक्लान् ?
खाडी देशले दशकौँदेखि पत्रयुक्त वायु रक्षा सञ्जाल निर्माण गर्दै आएका छन्, जसमा अमेरिका, युरोपेली र केही अवस्थामा रुसी, चिनियाँ र इजरायली प्रणाली समावेश छन् । यी लामो दूरीको इन्टरसेप्टर मिसाइलदेखि १०० किलोमिटर (६० माइल) भन्दा बढी टाढाका खतराहरूलाई निस्तेज गर्न सक्षम छन् । यिनीहरू व्यक्तिगत सैन्य अड्डा, तेल प्रतिष्ठान र सहरी क्षेत्रको सुरक्षा गर्ने मध्यम र छोटो दूरीका छन् ।
विस्तार हुँदै गएको युद्ध
बहराइन, कतार, कुवेत, ओमान, संयुक्त अरब इमिरेट्स र जोर्डनका सरकार तथा सेनाले गत साता आफूहरूमाथि क्षेप्यास्त्र र ड्रोन आक्रमणको प्रयास भएको बताउँदै त्यसका लागि इरानको निन्दा गरेका छन् । इरानले आफ्नो आक्रमणले जोर्डनमा रहेको इन्धन डिपो, बहराइनमा रहेको हेलिकोप्टर मर्मत स्थान, कुवेतमा रहेको इन्धन ट्यांकी र प्याट्रियट वायु रक्षा प्रणालीलाई लक्षित गरेको बताएको छ । इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आइआरजिसी) ले पनि ‘ओमानमा रहेको एक लामो दूरीको हवाई राडार र जहाज पत्ता लगाउने राडार’लाई लक्षित गरी नष्ट गरेको बताएको छ । ती दाबी स्वतन्त्र रूपमा प्रमाणित भएका छैनन् ।
इरानले लगातार अमेरिकी सैन्य स्थानलाई लक्षित गरेको दाबी गर्दै आएको छ । तेहरानका क्षेप्यास्त्र र ड्रोनहरू खाडीको हवाई क्षेत्रमा प्रवेश गरिरहेका छन्, सार्वभौम क्षेत्रमा प्रहार गरिरहेका छन् । प्रत्यक्ष प्रहारका कारण नागरिक हताहत भइरहेका छन् । कतारले आइतबार इरानी क्षेप्यास्त्रको अवरोधका क्रममा बमको भग्नावशेष खसेर एक बच्चासहित तीनजना घाइते भएको बताएको छ ।
खाडी सरकारहरूले बारम्बार जोड दिएका छन् कि उनीहरूको क्षेत्र इरानमा आक्रमणका लागि प्रक्षेपण प्याडको रूपमा प्रयोग भइरहेको छैन, बरु यसले तेहरानलाई अमेरिकी अखडा र उनीहरूको सिमानाभित्रका अन्य स्थानमा लक्षित गर्नबाट रोक्न सकेको छैन ।
अमेरिकी विरोधाभास
अमेरिकाले मध्यपूर्व र उत्तर अफ्रिकाका कम्तीमा १९ स्थानमा सैन्य अखडा सञ्चालन गर्दै आएको छ । यसमा बहराइन, इजिप्ट, इराक, जोर्डन, कुवेत, कतार, साउदी अरब र संयुक्त अरब इमिरेट्सलगायतका देश समावेश छन् । यस क्षेत्रमा करिब ५० हजार अमेरिकी सैनिक तैनाथ छन् र यही सैन्य उपस्थिति खाडी क्षेत्रको सुरक्षासम्बन्धी जटिल समस्याको मुख्य केन्द्रबिन्दु बनेको छ । ल्यानकास्टर विश्वविद्यालयका अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका प्राध्यापक साइमन माबोनले अलजजिरालाई बताएअनुसार खाडी राष्ट्रहरू एक कठिन मोडमा छन् । एकातिर अमेरिकासँगको सम्बन्धका कारण उनीहरू तेहरानको निसानामा परिरहेका छन् भने अर्कोतिर अमेरिकासँगको सम्बन्ध र ती सैन्य अखडाको उपस्थितिकै कारण धेरैजसो आक्रमणलाई ठुलो हदसम्म विफल पार्न वा केही हदसम्म असर न्यून गर्न सम्भव भएको छ ।
कत्तिको बलिया छन् खाडीका हवाई रक्षा ?
खाडी देशले दशकौँदेखि पत्रयुक्त वायु रक्षा सञ्जाल निर्माण गर्दै आएका छन्, जसमा अमेरिका, युरोपेली र केही अवस्थामा रुसी, चिनियाँ र इजरायली प्रणाली समावेश छन् । यी लामो दूरीको इन्टरसेप्टर मिसाइलदेखि १०० किलोमिटर (६० माइल) भन्दा बढी टाढाका खतराहरूलाई निस्तेज गर्न सक्षम छन् । यिनीहरू व्यक्तिगत सैन्य अड्डा, तेल प्रतिष्ठान र सहरी क्षेत्रको सुरक्षा गर्ने मध्यम र छोटो दूरीका छन् ।
उदाहरणका लागि साउदी अरेबियासँग खाडीको सबैभन्दा ठुलो वायु रक्षा सञ्जाल छ, जुन अमेरिका–निर्मित टर्मिनल हाई अल्टिच्युड एरिया डिफेन्स (थाड) प्रणाली र प्याट्रियट पिएसी–३ ब्याट्रीहरूद्वारा सञ्चालित छन् । युएईले इजरायलको बाराक वायु रक्षा प्लेटफर्मको संस्करणसँगै थाड र प्याट्रियट प्रणाली पनि सञ्चालन गर्दछ ।
कतारले प्याट्रियट ब्याट्री र नर्वे र अमेरिकामा निर्मित एनएएसएएमएस प्रणालीमा लगानी गरेको छ । कुवेतले लामो दूरीको रक्षाका लागि प्याट्रियट पिएसी–३ ब्याट्री, स्काईगार्ड प्रणालीसँग जोडिएको इटालियन एस्पाइड लन्चर र पोइन्ट रक्षाका लागि स्टिंगर, स्टारबर्स्ट र एफआइएम–९२ मिसाइल प्रयोग गर्छ । बहराइनले हालै प्याट्रियट पिएसी–३ मिसाइल सेगमेन्ट इनहेन्समेन्ट प्रणाली प्राप्त गरेको छ । ओमानसँग आफ्ना छिमेकीसँग भन्दा कम उन्नत लामो र मध्यम दूरीका प्रणाली छन् । तर, त्यहाँ नेसनल एड्भान्स्ड सर्फेसदेखि एयर मिसाइल सिस्टम, फ्रान्सेली मिस्ट्रल मिसाइल र पोर्टेबल रुसी स्ट्रेला–२ प्रणाली छन् ।
च्याथम हाउसको मध्यपूर्व तथा उत्तर अफ्रिका कार्यक्रमका एसोसिएट फेलो तथा कुवेत विश्वविद्यालयका प्राध्यापक बादर मौसा अल साइफले अलजजिरालाई बताएअनुसार अमेरिकासँगको घनिष्ठ सुरक्षा सम्बन्धले खाडी मुलुकलाई ‘अनुकरणीय रक्षात्मक अडान’ कायम राख्न सक्षम बनाएको छ । वर्तमान संकटले खाडी राष्ट्रबिचको सैन्य सहयोग सुदृढ गर्ने प्रयासलाई तीव्रता दिइरहेको छ । विज्ञहरूका अनुसार यसमा राडारसम्बन्धी तथ्यांकको आदान–प्रदान, सीमापारिबाट आउने क्षेप्यास्त्र तथा विमानहरूको निगरानी, चेतावनी प्रणालीबिच समन्वय र थप एकीकृत हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीको विकासजस्ता पक्ष समावेश छन् ।
खाडी क्षेत्रको कूटनीति
खाडी राष्ट्रले सामान्यतया इरानसँगको टकरावभन्दा संवाद वा सहकार्यलाई नै प्राथमिकता दिँदै आएका छन् । हालैका दिनमा आक्रमणको सिकार भए पनि कतार र ओमानले पछिल्ला वर्षमा इरान र अमेरिकाबिचको कूटनीतिक प्रयासमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन् ।
कतारको विदेश मन्त्रालयले पुनः सुरु भएका आक्रमण र बढ्दो तनावले मध्यस्थताका प्रयासलाई कमजोर बनाउने चेतावनी दिएको छ, तर यसले द्वन्द्वको कूटनीतिक समाधान खोज्ने प्रयासलाई भने अन्त्य गरेको छैन । ‘अहिले खाडी राष्ट्रहरू आफ्नो प्रतिरक्षा गरिरहेका छन् । तर, मुख्य प्रश्न यस्तो छ– के यो लामो समयदेखि चलिरहेको द्वन्द्वको निरन्तरता हो वा वार्ता पुनः सुरु हुनुअघि इरान र अमेरिकाबिच शक्ति प्रदर्शन गर्ने क्रममा देखिएको अर्को हिंस्रक घटना मात्र हो ?’
इरानसँगको सहअस्तित्व
विश्लेषकका अनुसार वासिंटनसँग निकट सम्बन्ध भएका खाडी देशले इरान आफूहरूको नजिकै रहेकाले उससँग पनि उचित राजनीतिक सम्बन्ध कायम राख्नु आवश्यक छ भन्ने कुरा बुझेका छन् । संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) ले सन् २०२२ मा इरानसँग कूटनीतिक सम्बन्ध पुनः स्थापना गर्यो । त्यस्तै, चीनको मध्यस्थतामा भएको सम्झौताअन्तर्गत साउदी अरब र इरानले सन् २०२३ मा सम्बन्ध सामान्य बनाउन सहमति जनाए । यी दुवै कदमपछाडि इरानसँग निरन्तरको टकरावभन्दा संवाद वा सहकार्य गर्नु नै बढी सुरक्षित हुन्छ भन्ने बुझाइ रहेको देखिन्छ ।
खाडी मुलुकमाथि इरानले गरेका आक्रमणले यस बुझाइको परीक्षण गरे, तापनि तिनले यसलाई पूर्ण रूपमा खण्डित भने गरेका छैनन् । ‘अन्त्यमा, खाडी मुलुकले आफ्नो भौगोलिक अवस्थिति परिवर्तन गर्न सक्दैनन् । उनीहरूले इरानसँगै मिलेर बस्नु र काम गर्नुको विकल्प छैन,’ माबोनले भने । ‘इस्लामिक गणतन्त्रको पतनबाट उत्पन्न हुने अस्थिरता उनीहरू चाहँदैनन् । मलाई लाग्छ, केही खाडी मुलुकले कडा प्रहारका लागि जोड दिएका छन् । तर, यो कदम शासनको पतन गराउनका लागि नभई आइआरजिसीभित्रका अतिवादी पक्षलाई कमजोर बनाउनका लागि हो ।
(पत्रकारसमेत रहेका म्यागी अलजजिराका स्तम्भकार हुन् ।)
अलजजिराबाट
