संसारका धेरै भागमा बच्चा जन्माउनु अझै पनि आशाभन्दा बढी त्रास छ । बिजुलीविनाको क्लिनिक, आपूर्तिविनाका नर्स, नयाँ जीवन दिँदा आफ्नै मृत्यु हुन सक्छ भनेर जान्ने आमा । यी डर केवल भावनात्मक मात्र होइनन्, बरु तथ्यांकले नै पुष्टि गरेका छन् । विश्वभर प्रत्येक दुई मिनेटमा बच्चा जन्माउँदै गर्दा एक महिलाको मृत्यु हुन्छ । प्रत्येक वर्ष, लगभग पचास लाख बालबालिका आफ्नो पाँचौँ जन्मदिन देख्न पाउँदैनन् । अन्तर्राष्ट्रिय दातृ संस्थाका सहायता कटौती जारी रह्यो भने यो संख्या अझै बढ्ने अनुमान छ । ल्यान्सेट मेडिकल जर्नलले २०३० सम्ममा एक करोड ४० लाखभन्दा बढी थप मानिसको मृत्यु हुन सक्ने अनुमान गरेको छ, जसमा पाँच वर्षमुनिका ४५ लाख बालबालिका पर्छन् । स्मरण रहोस्, यति ठुलो संख्यामा मृत्यु हुनु भनेको अबुजा, ब्रासिलिया वा रोमको आकारको सहर नै मेटाउनुबराबर हो ।
विश्वव्यापी प्रगतिको वास्तविक मापन वित्तीय बजार वा शिखर सम्मेलनका घोषणामा पाइँदैन । यो त कुनै पनि महिला गर्भावस्था र प्रसव पीडाबाट बच्न सक्छिन् कि सक्दिनन्, शिशुलाई खोप र पोषणयुक्त खाना दिइएको छ कि छैन, र किशोरकिशोरी स्वस्थ, सुरक्षित र आशावादी हुन सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने कुरामा मापन गरिन्छ । जब महिला, बालबालिका र किशोरकिशोरी समृद्ध हुन्छन्, समाज बलियो हुन्छ, अर्थतन्त्र अझ लचिलो हुन्छ र देश भविष्यका लागि राम्रोसँग तयार हुन्छन् । जब तिनीहरू असफल हुन्छन्, लागत केबल रोकथाम गर्न सकिने मृत्यु र पीडामा मात्र मापन गरिँदैन, बरु ठुलो मात्रामा हराएको मानव क्षमतामा पनि मापन गरिन्छ ।
यसैकारण महिला, बालबालिका र किशोरकिशोरीको स्वास्थ्यमा लगानी गर्नु कुनै पनि सरकारले गर्न सक्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण लगानीमध्ये एक हो । यसको प्रमाण अत्यधिक छ । महिला स्वास्थ्यमा भएको खाडललाई मात्र कम गर्नाले २०४० सम्ममा विश्व अर्थतन्त्रमा प्रतिवर्ष कम्तीमा एक ट्रिलियन डलर थप्न सकिन्छ । बाल्यकालको खोप वा किशोरावस्थाको मानसिक स्वास्थ्यमा लगानी गरिएको प्रत्येक डलरले जीवनभर लगभग २० डलर फिर्ता गर्छ, स्वास्थ्य सेवा बचतमा र उत्पादकत्वमा । स्वस्थ महिलाले परिवार र अर्थतन्त्रलाई सुरक्षित बनाउँछन् । स्वस्थ बालबालिका र किशोरकिशोरी समाजमा भाग लिन, जीविकोपार्जन निर्माण गर्न र थप स्थिर, समृद्ध भविष्यका लागि आकार दिन राम्रोसँग सुसज्जित हुन्छन् ।
तैपनि, विश्वभरका स्वास्थ्य प्रणाली सहायता कटौती, ऋण, द्वन्द्व र खुम्चिएको वित्तीय स्थानका कारण कमजोर बन्दै गइरहेका छन् । सन् २०२५ मा आधिकारिक विकास सहायतामा २३ प्रतिशतले गिरावट आएको छ, जुन इतिहासकै सबैभन्दा ठुलो वार्षिक गिरावट हो । आगामी वर्षमा ५० भन्दा बढी देशमा स्वास्थ्यकर्मीले आफ्नो जागिर गुमाउँदै छन् । केही ठाउँमा मातृ हेरचाह, खोप र आपत्कालीन प्रतिक्रियामा ७० प्रतिशतले कटौती गरिएको छ । साथै, यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी अधिकार तीव्र राजनीतिक आक्रमणको चपेटामा परेको छ, जसका कारण कठिनाइले हासिल गरेको प्रगतिलाई जोखिममा पारेको छ ।
महिला र बालिकाले सबैभन्दा बढी बोझ वहन गर्छन् । २०२३ मा विश्वभर १० मध्ये ६ मातृ मृत्यु द्वन्द्वग्रस्त देशमा भएको थियो । वास्तवमा, द्वन्द्व प्रभावित देशमा बसोवास गर्ने महिला स्थिर देशका समकक्षीको तुलनामा गर्भावस्थासँग सम्बन्धित कारणले मृत्यु हुने सम्भावना पाँच गुणा बढी हुन्छ । धेरै महिलाले अझै पनि गुणस्तरीय मातृ स्वास्थ्य सेवा, गर्भनिरोधक र आवश्यक प्रजनन सेवामा पहुँच गुमाउँछन् । धेरै बालिकाले हिंसा, भेदभाव र स्वास्थ्य सेवामा अवरोधको सामना गर्छन्, जसले उनीहरूको स्वतन्त्रता र भविष्यलाई पनि खुम्च्याउँछ । जब बजेट कसिलो हुन्छ, महिला र बालबालिका प्रायः कटौती महसुस गर्ने पहिलो र सुरक्षित महसुस गर्ने अन्तिम हुन्छन् ।
दक्षिण अफ्रिकामा हामी प्राथमिक स्वास्थ्य सेवालाई सुदृढ पार्न, गुणस्तरीय सेवामा समान पहुँच विस्तार गर्न, स्वास्थ्य कार्यबलमा लगानी गर्न र सबैभन्दा बढी आवश्यकतामा परेकालाई पुग्ने थप समावेशी स्वास्थ्य प्रणाली निर्माण गर्न काम गरिरहेका छौँ । हामी बुझ्छौँ कि स्वास्थ्यमा प्रगति अपरिहार्य छ । यदि महिलालाई हेरचाहबाट वञ्चित गरियो, बालबालिकालाई असुरक्षित छोडियो भने वा किशोरकिशोरीलाई उनीहरूको प्रगतिका लागि आवश्यक सेवा र अवसरबाट वञ्चित गरियो भने समाज समृद्ध हुन सक्दैन ।
स्पेनमा सार्वजनिक राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवाले विश्वव्यापी कभरेज प्रदान गरेको छ र यो विश्वको सबैभन्दा कम मातृ तथा शिशु मृत्युदरमध्ये एक हो । हामी विश्वास गर्छौं कि स्वदेशमा जे हासिल गरेका छौँ, त्यो विश्वव्यापी रूपमा प्राप्त गर्न सकिन्छ । यसैकारण स्पेनको विश्वव्यापी स्वास्थ्य रणनीति ०२५–०३० ले हाम्रो अन्तर्राष्ट्रिय कार्यको केन्द्रमा समानता, लचिलो स्वास्थ्य प्रणाली र यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य अधिकारलाई राख्छ । गत वर्ष सेभिल्लामा भएको विकासका लागि वित्तपोषणसम्बन्धी चौथो अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा, सेभिल्ला प्रतिबद्धता र सेभिल्ला प्लेटफर्म फर एक्सनमार्फत हामीले ऋण संकट, दिगो लगानी र विश्वव्यापी वित्तपोषण संरचनाको सुधारमा अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान केन्द्रित गर्न सहयोग गर्यौँ ।
हामी यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य र अधिकारको रक्षा गर्न पनि स्पष्ट हुनुपर्छ । यी अधिकार कम महत्वका र सम्झौतायोग्य छैनन् । यी अधिकार मर्यादा, समानता र सार्वजनिक स्वास्थ्यको केन्द्रबिन्दु हुन् । राजनीति, गरिबी वा भेदभावका कारण कुनै पनि महिला वा केटीलाई जीवन बचाउने पहुँचबाट वञ्चित गर्नुहुँदैन ।
त्यसैले, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायका अगाडि प्रश्न यो होइन कि हामी महिला, बालबालिका र किशोरकिशोरीमा लगानी गर्न सक्छौँ कि सक्दैनौँ । बरु प्रश्न यो हो कि हामी लगानी गर्न किन सक्दैनौँ ? उत्तर स्पष्ट छ । ठुलो अस्थिरता, गहिरो असमानता, कमजोर अर्थतन्त्र अहिलेको कार्यको लागतभन्दा धेरै बढी छ । यही भावनामा स्पेन ग्लोबल लिडर्स नेटवर्कमा सामेल भइरहेको छ । नेटवर्कले महिला, बालबालिका र किशोरकिशोरीको स्वास्थ्य र अधिकारलाई अगाडि बढाउन प्रतिबद्ध १२ राष्ट्र तथा सरकार प्रमुखलाई एकै ठाउँमा ल्याउँछ । तर, यो प्रयास हामीसँगै रोकिनुहुँदैन । चुनौती धेरै छन् । जोखिम उच्च छन् ।
अत्यावश्यक स्वास्थ्य सेवाको सुरक्षा गर्न, अग्रपंक्तिमा रहेका स्वास्थ्यकर्मीमा लगानी गर्न, यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य र अधिकारको रक्षा गर्न र वित्तीय सुधारले सबैभन्दा बढी आवश्यक पर्ने मानिसलाई सेवा प्रदान गर्ने कुरा सुनिश्चित गर्न थप सरकार अगाडि बढ्न आवश्यक छ । महिला, बालबालिका र किशोरकिशोरी विश्वव्यापी नीतिको परिधीय चासोभित्र छन् भन्नका लागि हामीलाई थप नेता चाहिन्छ ।
यो राजनीतिक साहसको क्षण हो । यो पछि हट्नुभन्दा लगानी, उदासीनताभन्दा ऐक्यबद्धता र आत्मसन्तुष्टिभन्दा कार्य रोज्ने क्षण हो । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा यो एउटा साधारण सत्यलाई चिन्ने क्षण हो, यदि महिला, बालबालिका र किशोरकिशोरी हाम्रा निर्णयको केन्द्रमा छैनन् भने भविष्य निष्पक्ष, स्थिर वा दिगो हुनेछैन ।
(अलजजिरामा प्रकाशित दक्षिण अफ्रिकाका राष्ट्रपति रामाफोसा र स्पेनका प्रधानमन्त्री सान्चेजको आलेखलाई सुभाष शर्माले अनुवाद गरेका हुन् ।)
