इरान युद्ध अन्त्य भए पनि फेरि आउन सक्छ अर्को इन्धन संकट

• जबसम्म देशहरू जीवाश्म इन्धनमा निर्भर हुन्छन्, त्यतिवेलासम्म अस्थिरताले जुनसुकै वेला आर्थिक पीडा उत्पन्न गर्न सक्छ

संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानबिचको शत्रुता फेरि एकपट जागृत हुँदै जाँदा विश्वको ध्यान फेरि द्वन्द्वको तत्काल जोखिममा केन्द्रित भएको छ । मध्यपूर्वभरका परिवारले डर, ठुलो अनिश्चितता र गहिरो हिंसा भोगेका छन् । समुदायले अवरोध, विस्थापन र युद्धले ल्याउने विनाशको सामना गरेका छन् । जीवनको रक्षा गर्नु तत्काल प्राथमिकतामा रहनुपर्छ । तैपनि, आगामी दिन र हप्तामा जे भए पनि यसको व्यापक पाठ लामो सयमसम्म रहिरहनेछ । द्वन्द्वले विश्वव्यापी अर्थतन्त्रमा संरचनात्मक जोखिमलाई गहिरो ढंगले उजागर गरेको छ, जबसम्म देशहरू जीवाश्म इन्धनमा निर्भर हुन्छन्, अस्थिरताले जहाँसुकै र जताततै आर्थिक पीडा उत्पन्न गर्न सक्छ । यसले अर्को कुरा पनि प्रकाश पारेको छ, विकेन्द्रीकृत नवीकरणीय ऊर्जामा हुने संक्रमण बढ्दो रूपमा आर्थिक सुरक्षा र लचिलोपनको विषय हो ।

ग्रिनपिस इन्टरनेसनलको कार्यकारी निर्देशकको रूपमा म नियमित रूपमा हाम्रो विश्वव्यापी नेटवर्कका सहकर्मीसँग कुरा गर्छु । उनीहरूले मलाई इरानमाथि अमेरिका–इजरायल युद्धले तेहरानका साथै विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा कस्तो प्रभाव परेको छ भनेर आफ्ना अनुभव सुनाएका छन् । हो, इरानमा भइरहेको अमेरिका–इजरायल युद्धको प्रभाव विश्वव्यापी रूपमा महसुस भइरहेको छ । यसको असर ढुवानी खर्चदेखि सामान्य उपभोग्य वस्तुका मूल्यमा देखिन्छ ।

पूर्वी एसिया र दक्षिणपूर्वी एसियामा अन्तर्राष्ट्रिय तेल आपूर्तिको मार्ग हर्मुज बन्द हुँदा इन्धन लागत, मुद्रास्फीति र आयातित तेल र ग्यासमा अधिक निर्भर अर्थतन्त्रहरूको घरायसी बजेटमा दबाब बढेको छ । अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाभर बढ्दो इन्धन मूल्यले पहिले नै गरिब समुदायले थप बोझ थपेको छ । युरोप, उत्तरी अमेरिका र अस्ट्रेलियामा उच्च ऊर्जा खर्चले यातायात लागत, बिजुलीको बिल र अन्ततः दैनिक सामानको मूल्यलाई तीव्र असर गरेको छ ।

यो जीवाश्म मुद्रास्फीति हो, जीवाश्म इन्धनमा धेरै निर्भर रहने आर्थिक प्रणालीद्वारा सिर्जना गरिएको मुद्रास्फीति दबाब । जीवाश्म इन्धनमा जति धेरै निर्भर अर्थतन्त्र हुन्छ, त्यति नै यसको सिमानाभन्दा बाहिरका अवरोधको जोखिम हुन्छ । यस तथ्यको विपरीत विषय पनि सत्य हो । स्थानीय रूपमा उत्पन्न हुने नवीकरणीय ऊर्जामा हुने प्रत्येक वृद्धिले अन्तर्राष्ट्रिय संकट र घरायसी लागतबिचको सम्बन्धलाई कमजोर पारेर त्यो जोखिमलाई कम गर्छ, जसका कारण देशहरूलाई अझ लचिलो र ऊर्जाका दृष्टिले स्वतन्त्र बनाउँछ । आर्थिक सहयोग र विकास संगठनले चेतावनी दिएको छ कि मध्यपूर्व द्वन्द्वले बढ्दो मुद्रास्फीति र कमजोर वृद्धिलाई अगाडि बढाइरहेको छ । जारी द्वन्द्वले उच्च ऊर्जा मूल्य, यातायात, ऊर्जा बिल र उपभोक्ता मूल्यमा पनि गहिरो असर गरिरहेको छर्लंगै छ । संगठनले यो पनि रिपोर्ट गरेको छ कि कम्तीमा ४६ देशका सरकारले घरपरिवार र व्यवसायलाई बढ्दो इन्धन लागतबाट जोगाउन आपत्कालीन कदम चालिसकेका छन्, जुन समयको आवश्यकता पनि हो ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष, विश्व बैंक र विश्व खाद्य कार्यक्रम (डब्लुएफपी) ले तेल, ग्यास र मलको उच्च मूल्यले खाद्य असुरक्षा बढाइरहेको चेतावनी दिएका छन् । छुट्टै रूपमा, डब्लुएफपीले अनुमान गरेको छ कि चार करोड ५० लाख मानिस तीव्र भोकमरीमा धकेलिन सक्छन् । भूराजनीतिको दुर्भाग्यपूर्ण परिणामको रूपमा प्रायः प्रस्तुत गरिने कुरा वास्तवमा जीवाश्म इन्धन प्रणालीको विशेषता हो । उद्योग र ऊर्जा झट्काको गतिशीलतालाई शोषण गर्न द्वन्द्व अत्यधिक प्रभावकारी भएको छ । बारम्बारको अस्थिरता र मूल्य अस्थिरताले जीवाश्म इन्धन निगमका लागि असाधारण नाफा उत्पन्न गरेको छ । रायस्टाड इनर्जीको डेटामा आधारित विश्लेषणले पत्ता लगाएको छ कि विश्वका १०० ठुला तेल र ग्यास कम्पनीले युद्धको पहिलो महिनामा प्रतिघण्टा तीन करोड डलरभन्दा बढीको अचानक नाफा कमाएका थिए ।

जब संकटले प्रणालीको नाजुकता उजागर गर्छ, उद्योगको प्रतिक्रिया उल्लेखनीय रूपमा अनुमान गर्न सकिन्छ, थप तालिम, थप पाइपलाइन, छिटो स्वीकृति, बढी सार्वजनिक अनुदान र कम वातावरणीय संरक्षणका लागि आह्वान । जीवाश्म इन्धन निर्भरताको लागत प्रकट गर्ने उही संकट यसलाई गहिरो बनाउन औचित्य प्रमाणित गर्न प्रयोग गरिन्छ । यो जीवाश्म इन्धन प्लेबुक हो, अवरोधलाई नाफामा परिणत गर्नुहोस्, त्यसपछि अवरोधलाई पहिले नै जोखिम सिर्जना गर्ने प्रणालीका लागि तर्क गर्न प्रयोग गर्नुहोस् ।

परिणामस्वरूप समाजहरू बारम्बार आर्थिक झट्काको सामना गर्न बाध्य हुन्छन् । अझ नराम्रो कुरा, समुदायलाई अस्थिर बनाउने शक्तिलाई अनुदान दिन बाध्य पारिन्छ । यो विशेष द्वन्द्व कम भए पनि हर्मुजको जलमार्ग खुला रहन्छ, ऊर्जा बजार स्थिर हुन्छन् र अन्तर्निहित जोखिम रहन्छ । अर्को अवरोध अर्को द्वन्द्व, अर्को भूराजनीतिक टकराव, अर्को आपूर्ति अवरोध वा चरम मौसमी घटनाबाट उत्पन्न हुन सक्छ । जबसम्म अर्थतन्त्र कमजोर विश्वव्यापी बजारमार्फत व्यापार गरिने इन्धनमा भर पर्छ, घरपरिवार आफ्नो नियन्त्रणभन्दा बाहिरका शक्तिको सम्पर्कमा रहनेछन् । त्यसैले, युद्धविराम, ढुवानी लेन वा छोटो अवधिका लागि हुने मूल्य समायोजनमा छलफल टुंग्याइनुहुँदैन् । यो जारी रहनुपर्छ र लचिलोपनमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ । नवीकरणीय ऊर्जा प्रायः जलवायु समाधानको रूपमा छलफल गरिन्छ, जब यो बढ्दो रूपमा आर्थिक सुरक्षा समाधान पनि हो ।

प्रत्येक छानाको सौर्य प्रणाली, ब्याट्री, विद्युतीय बस र ऊर्जामैत्री भवनले भूराजनीतिक अस्थिरता र घरायसी लागतबिचको सम्बन्धलाई कमजोर बनाउँछ । स्थानीय रूपमा उत्पादित नवीकरणीय ऊर्जालाई अवरुद्ध गर्न, स्वीकृत गर्न वा अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वको ‘क्रसफायर’मा फस्न सकिँदैन । यसले अस्थिर इन्धन बजारमा जोखिम ल्याउँछ ।

विकेन्द्रीकृत नवीकरणीय ऊर्जा प्रणालीमा संक्रमणलाई तीव्र बनाउने देश भविष्यमा जीवाश्म इन्धनको झट्काको सामना गर्नबाट बच्नेछन् । निर्भर रहनेहरूले जीवाश्म मुद्रास्फीतिको पुनरावर्ती चक्रको सामना गरिरहनेछन् । इरानमाथिको अमेरिका–इजरायल युद्धबाट सिकेको पाठ यो हो कि जीवाश्म इन्धन निर्भरताले सिर्जना गरेको आर्थिक असुरक्षा फिक्का भएपछि पनि लामो समयसम्म रहन्छ । थप शान्तिपूर्ण, सुरक्षित र लचिलो भविष्य निर्माण गर्न व्यक्तिगत द्वन्द्वहरू अन्त्य गर्नुभन्दा बढी आवश्यक छ । यसका लागि ऊर्जा प्रणालीलाई प्रतिस्थापन गर्न आवश्यक छ, जसले विश्वको एक भागमा संकटलाई सबैतिर मानिसमाथि लागत लगाउन अनुमति दिन्छ ।

(लेखक ग्रिन पिस इन्टरनेसनलका निर्देशक हुन्)

अलजजिराबाट