- प्रधानमन्त्री मोदी र उनका समर्थक विगतको सम्मोहनबाट मुक्त भए मात्र उनीहरूले भविष्यका चुनौती राम्ररी सामना गर्न सक्छन्
गत साता भारतीय मिडियामा नरेन्द्र मोदीले भारतको सबैभन्दा लामो निर्वाचित प्रधानमन्त्रीको रूपमा जवाहरलाल नेहरूको रेकर्ड तोडेको समाचार भरिएको थियो । उसो त मोदी र नेहरूबिच कसले देशको लागि धेरै काम गर्यो भनेर खुब तुलना हुन्छ । तर खासमा अहिलेसम्म जे हासिल भयो भन्नेमा ध्यान केन्द्रित गर्नुको सट्टा भविष्यलाई हेर्नु राम्रो हो । किनभने मोदीको यो कार्यकाल सकिन अझै तीन वर्ष बाँकी छ । अर्थात्, मोदी कम्तीमा पनि सन् २०२९ सम्म भारतका प्रधानमन्त्री रहनेछन् । उस्तै परे हुन सक्छ उनी सन् २०३४ सम्म पनि प्रधानमन्त्री होलान् !
सत्ताको लोभ बलियो हुन्छ । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले विभिन्न अवसरमा तेस्रो कार्यकाल पनि राष्ट्रपति बन्न चाहेको घोषणा गरिसकेका छन् । जबकि, अमेरिकाको संविधानले कुनै पनि व्यक्ति दुई कार्यकालभन्दा बढी राष्ट्रपति बन्न नपाउने व्यवस्था गरेको छ । यसबाहेक गत वर्ष सेप्टेम्बर ३ मा दोस्रो विश्वयुद्धको ८०औँ वार्षिकोत्सवको अवसरमा बेइजिङद्वारा आयोजित सैन्य परेडका क्रममा माइक्रोफोनमा बोलेको कुरा बाहिरिँदा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले आफ्ना चिनियाँ समकक्षी सी जिनपिङलाई चिकित्साविज्ञान धेरै अगाडि बढेकाले कसैले चाहेमा १५० वर्षसम्म बाँच्न सक्ने भनेको सुनियो ।
जे होस् भारतको सन्दर्भमा भविष्यका चुनौती विचार गर्न मोदी पर्याप्त लामो समयसम्म सत्तामा रहनेछन् भन्ने अनुमान गर्नु गलत हुनेछैन । मोदीका लागि भविष्यमा मुख्यतः पाँच ठुला चुनौती आउने यस स्तम्भकारको ठम्याइ छ । स्पष्ट रूपमा पहिलो चुनौती भनेको मोदीका लागि आफ्नो विगतप्रतिको मोह नै त्याग्नुपर्छ । अर्थात्, उनले आफूलाई नेहरू, इन्दिरा वा अरू कसैसँग तुलना गर्न बन्द हुनुपर्छ । सबैभन्दा लामो समयसम्म निर्वाचित प्रधानमन्त्रीका रूपमा तुलना गर्ने नै हो भने उनले यस अवधिमा के हासिल गरे भन्ने आधारमा हुनुपर्छ । यो तुलना भारत र मोदीकै लागि उपयोगी हुनेछ ।
यदि मोदी दिगो विरासत छाड्न चाहन्छन् भने कम्तीमा आफूलाई भारतको राजनीतिक इतिहासका सबैभन्दा ठुलो ‘नेहरूविरोधी’का रूपमा स्थापित गर्न नलागून् । विरासत भनेको आफ्नो नाम अलग खडा हुन सक्ने बनाउनु हो । यसका लागि मोदीले पछाडि फर्केर हेर्न बन्द गर्नुपर्छ । चाहे त्यो आजको उपलब्धिमा खुसी मनाउने सन्दर्भमा होस् या आजको असफलताको सफाइ दिने सन्दर्भमै किन नहोस् । जस्तो, आजको पुँजीगत खाता संकट वा भारुको ह्रासको चर्चा हुँदा ‘सन् १९९१ वा २०१३ मा संकट कति गम्भीर थियो भनेर बिर्सनुभयो ?’ भनेर पन्छिन सकिँदैन । के मोदी र भाजपा आगाडिको बाटो हेरेर कदम बढाउन सक्छन् ? नेहरूको चार हजार ३९८ दिनको रेकर्ड तोड्ने मोदीका लागि यो पहिलो चुनौती हो ।
लामो समय सत्तामा रहने नेताले बिचमा विभिन्न संकटको सामना गर्नुपर्छ । मोदीको शासनकालमा तीन विश्वव्यापी संकट आए, कोभिड, युक्रेन युद्ध र पछिल्लो समयको पश्चिम एसियाको युद्ध । उनका लागि दोस्रो चुनौती यही तीनमध्ये तेस्रो चुनौतीबाट उत्पन्न हुन्छ । अर्थात्, पश्चिम एसियाको युद्धपछि आहत ट्रम्पको बाँकी कार्यकाललाई यति शक्तिशाली नेताले कसरी सम्हाल्छन् ? अहिलेसम्म मोदीले ट्रम्पप्रति समभावको व्यवहार गरिरहेका छन् । युरोप र अमेरिकाकै मित्रहरूको संकेत लिँदै मोदीले शान्त र उत्तेजित नहुने नीति अपनाएका छन् ।
अगाडि बढ्दै जाँदा लेनदेनको पक्ष अझ प्रबल हुनेछ । भारतले यसलाई सम्हाल्न सक्छ । पश्चिम एसियाको पछिल्लो द्वन्द्वमा भारतले स्पष्ट रूपमा एउटा पक्ष रोजेको देखियो । त्यो थियो– इजरायल, अमेरिका र युएई । मोदी सरकारले यो कुरा कहिल्यै खुलेर भन्नेछैन, यसका गतिविधिले यसलाई प्रकट गर्छ । भारत र अमेरिकाबिच रोकिराखेको अन्तरिम सम्झौता कुनै पनि समय हुन सक्छ । भारतका कर्पोरेट नेताहरूको सक्रिय समर्थनमा व्यापार सम्बन्ध र व्यापार जारी रहनेछ । ट्रम्पले जतिसुकै उक्साए पनि वा मोदीका आलोचकले जतिसुकै गाली गरे पनि मोदी उत्तेजित हुनेवाला छैनन् । तर, यसका बाबजुद कुनै पनि समयमा ठुलो संकट देखा पर्न सक्छ ।
आखिर, पाकिस्तानीहरूले ट्रम्पका लागि यति धेरै गरेका छन् कि उनीहरू आफ्नो फिल्ड मार्सलको प्रशंसाले मात्र सन्तुष्ट बस्नेवाला छैनन् । पुरस्कारस्वरूप उनीहरू अमेरिकाले कस्मिर मुद्दा उठाइदेओस् भन्ने चाहन्छन् । चाहे अस्पष्ट नै किन नहोस्, ट्रुथ सोसलमा ट्रम्पले उल्लेख गरिदिए पनि उनीहरूलाई पुग्छ । आखिर फिल्ड मार्सलको अर्थतन्त्र गम्भीर संकटमा छ । उनको पश्चिमी मोर्चा संकेत देखिएको अवस्थामा उनीहरूलाई राहत चाहिएको छ । मुनिरले यो राहत कस्मिर मुद्दालाई पुनर्जीवित गर्ने र अगस्ट ५, २०१९ मा फकाईएमा महसुस गर्नेछन् । मोदीले यो चुनौतीलाई कसरी सम्बोधन गर्नेछन् ? यसलाई सम्बोधन गर्ने समय आएको छ । यसका लागि लगभग साढे दुई वर्ष (ट्रम्पको बाँकी कार्यकाल)सम्म रणनीतिक धैर्य कायम राख्न आवश्यक हुनेछ ।
यो धैर्यलाई औचित्य पुष्टि गर्न र कायम राखिराख्न रणनीतिक (सैन्य) शक्ति चाहिन्छ । यदि मोदीले आफ्नो पछिल्लो १२ वर्षको सत्तालाई फर्केर हेरे र थोरै समयका लागि नेहरू र सन् १९६२ लाई बिर्सिए भने उनले स्वीकार गर्नुपर्छ कि उनले देशको रक्षामा पर्याप्त खर्च गरेका छैनन् । अधिग्रहणसम्बन्धी कठोर लडाइँका कारण उपलब्ध कोष पनि पूर्ण रूपमा खर्च हुन सकेन । त्यसैले, धेरै गर्न बाँकी छ, जुन उनको तेस्रो चुनौती हो ।
अर्थतन्त्र सबै रणनीतिक र रणनीतिक शक्तिको आधारशिला हो । भारत लामो समयदेखि आफू विश्वको सबैभन्दा तीव्रगतिमा बढ्ने अर्थतन्त्र भएकैमा सन्तुष्ट छ । तर, यति ठुलो जनसंख्या भएको देश प्रतिव्यक्ति आयको हिसाबमा भने विश्वको १४४औँ र १४९औँ स्थानबिचमा तलमाथि गरिरहेको छ । यो पर्याप्त छैन । भारतले थप राम्रो प्रदर्शन गर्नुपर्छ । प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले आफैँले गरेको ‘न्यूनतम सरकार’को वाचा र महामारीको समयमा ‘व्यवसायमा रहनु सरकारको काम होइन’ भन्ने उनको भनाइलाई सम्झनुपर्छ । सरकारले केही रणनीतिक क्षेत्रबाहेक सबै क्षेत्रबाट बाहिर निस्कने बताए पनि पछिल्ला वर्ष यसका कदम भने ठिकविपरीत देखिए । कैयौँ नयाँ ‘पब्लिक सेक्टर अन्डरटेकिङ (पिएसयू)’(भारतका सरकारी संस्थान) गठन गरिए । र, सबैभन्दा सजिलो मानिने आइडिबिआईको बिक्री पनि रोकिएको छ ।
तथापि, मोदी सरकारले संकटको सामना गर्दा आफ्नो गलत कदम उल्ट्याउने क्षमता प्रदर्शन गरेको छ । यी क्षमता ‘फ्री ट्रेड अग्रिमेन्ट(मुक्त व्यापार सम्झौताहरू)’, बन्डमा विदेशी लगानी गर्दा लाग्ने कर फिर्ता लिने र अहिले एउटा नयाँ उदार ‘बाइलेट्रल इन्भेस्टमेन्ट ट्रिटी (द्विपक्षीय लगानी सन्धि)’का छलफलमा स्पष्ट देखियो । जब सरकारले संकटबाट सिक्ने र आफ्ना नीतिहरू नाटकीय रूपमा परिवर्तन गर्ने इच्छा देखाउँछ, तब यो राम्रो संकेत हो । तर, भारतलाई यस्ता धेरै कदम उठाउन आवश्यक छ, जसले खानी, हाइड्रोकार्बन अन्वेषण, सहरीकरण र घरायसी छानामा लगाइने सौर्य पाताजस्ता क्षेत्रलाई छोओस् ।
घरका छानामा सौर्य पाता लगाउने सन्दर्भमा पाकिस्तानले भारतलाई उछिनिसकेको छ । यसैले पनि भारतले ‘पिएम सूर्य घर योजना’लाई बढावा दिन थप काम गर्न लाग्नुपर्छ, जुन नीति प्रधानमन्त्री मोदीले फेब्रुअरी २०२४ मा घोषणा गरेका थिए । हिन्दुत्व र यो वृद्धिदरले नै भाजपालाई चुनाव जिताउन सक्छ । तर, यत्तिमै अड्किनु भारतको क्षमताको हिसाबमा कम हो । त्यसकारण, चौथो चुनौती भनेको सरकारलाई अनेक व्यावसायिक क्षेत्रबाट साँच्चै अलग गर्नु हो ।
आगामी दिनमा मोदीका लागि पाँचौँ र अन्तिम चुनौती राजनीतिक हुनेछ । गत आमनिर्वाचनमा लोकसभामा बहुमत गुमाएका मोदी–शाह जोडीले राज्यमा गरेको उल्लेखनीय प्रदर्शनले भारतलाई लगभग एकदलीय प्रणालीमा रूपान्तरण गरिदिएको छ । तर, राजनीतिमा केही कुरा स्थिर हुँदैन । भाजपाले पछिल्लो समय हासिल गरेको शक्तिको ठुलो हिस्सा नयाँ सहयोगीका साथ वा कतिपय साना दललाई विभाजन गरेर सिर्जना गरिएको छ । कुनै दिन सहयोगी दलको भाजपाप्रतिको धैर्यता टुट्न सक्छ । विभिन्न राज्यमा भाजपाले चुनेका मुख्यमन्त्रीले नै सत्ता–साझेदारसँग संकट सिर्जना गरिदिन सक्छन् ।
त्यसबाहेक हालसम्म पार्टीभित्र उत्तराधिकारी शब्दको उच्चारण नभए पनि सन् २०२९ नजिकिँदै गर्दा भाजपाभित्र एक प्रकारको नयाँ नेताका लागि ‘प्राइमरी’को आवाज उठ्न सक्छ । सन् २०३४ सम्म त भाजपाभित्र पचासदेखि साठी वर्ष उमेरका कम्तीमा चार नेता नेतृत्वका दाबेदार हुन सक्छन् । आजको विपक्षीको अवस्थालाई ध्यान दिँदा मोदीका लागि राजनीतिक चुनौती बाहिरभन्दा भाजपा भित्रैबाट उत्पन्न हुन सक्छ । सम्भवतः चुनौती उनको सत्ताका लागि हुनेछैन, अहिलेसम्म कसैले पनि त्यस्तो गर्ने आँट देखाएका छैनन् । तर, केही नेता आफ्नै भविष्यलाई लिएर अधीर हुन सक्छन् ।
यी भविष्यमा मोदीलाई भविष्यमा पर्खिरहेका पाँच ठुला चुनौती हुन् र यी चुनौतीको सामना विगतलाई बिर्सेर सुरु गर्न सकिन्छ ।
द प्रिन्टबाट
(पुराना भारतीय पत्रकार शेखर गुप्ता द प्रिन्टका संस्थापक तथा प्रधान सम्पादक हुन् ।)
