- हतास नाविकलाई ठगहरूले क्रिप्टोकरेन्सीको बदलामा जलमार्गबाट सुरक्षित मार्ग प्रदान गर्ने प्रस्ताव गरेका विवरण सार्वजनिक
हर्मुज जलमार्ग बन्द हुने क्रम जारी छ । जलमार्गमा वा नजिकै जहाजमा फसेका चालक दलको दुर्दशाप्रति चासो देखाउँदै संयुक्त राष्ट्र संघको अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री संगठनले सम्बन्धित मानवीय संकटबारे चिन्ता व्यक्त गरेको छ । लडाइँ क्षेत्रहरूमा हुने शारीरिक खतरा र मनोवैज्ञानिक तनाव सामना गर्दै दुई हजार जहाजमा करिब २० हजार नाविक जलमार्गभित्र र वरपर फसेका हुन् । तिनले काममा दैनिक त्रासदीको सामना गर्छन् । क्षेप्यास्त्रको प्रहार वा भग्नावशेष खस्ने जोखिमबाट थकित उनीहरू सुरक्षित बन्दरगाहमा आराम गर्न सक्दैनन्, किनकि नजिकैका बन्दरगाह सुरक्षित छैनन् ।
आपूर्ति खतरनाक रूपमा घट्दै जाँदा उनीहरूले खाना र पानीको बन्दोबस्त गर्नुपर्छ र आपूर्तिका लागि ‘मिसन टु सिफेरर्स’जस्ता परोपकारी संस्थामा भर पर्नुपर्छ (परोपकारी कामदार पनि ठुलो जोखिममा छन्) । संकट जति लामो समयसम्म रहिरहन्छ, मिसन टु सिफेरर्सले काम गर्ने सम्भावना त्यति नै बढी हुन्छ । उनीहरूले तलब नपाउने र घर पुग्न नसक्ने जोखिम हुन्छ । हतास नाविकलाई ठगहरूले क्रिप्टोकरेन्सीको बदलामा जलमार्गबाट सुरक्षित मार्ग प्रदान गर्ने प्रस्ताव गरेका विवरण पनि सार्वजनिक भएका छन् ।
हालको संकट चिन्ताजनक छ । तर, गम्भीर वास्तविकता यो हो कि भूराजनीतिक संकट र अप्रत्याशित व्यापार चक्रसँग संघर्ष गर्ने क्रममा सबैभन्दा राम्रो समयमा पनि नाविकले सामान्यतया डरलाग्दो अवस्थाको अनुभव गर्छन् । यी कामदारले वित्तीय असुरक्षा, जागिरको अनिश्चितता, शारीरिक र मानसिक जोखिम, एक्लोपन, अत्यधिक काम र सीमित करिअर सम्भावनाको सामना गर्छन् । थकान र निद्राको कमीले गर्दा उनीहरूलाई पर्याप्त चिकित्सा सुविधाविना सञ्चालन हुने जहाजमा गम्भीर चोटपटक वा रोग लाग्न सक्छ ।
कोभिडको पाठ : हालको संकटले कोभिड महामारीको समयमा देखा परेका समस्या प्रतिबिम्ब गर्छ । त्यतिवेला लगभग चार लाख नाविकहरू समुद्रमा फसेका थिए । त्यतिवेला धेरैलाई तलब दिइएन, र तिनीहरूलाई स्वदेश फिर्ता पठाउन सकिएन । केही जहाज सञ्चालकले ‘कुनै चालक दल परिवर्तन नगर्ने’ नियम ल्याए (जसअनुसार कार्गो जहाजमा चालक दल परिवर्तन गर्न प्रतिबन्ध छ) । सम्झौतामा यस्ता नियमले समुद्री श्रम सम्मेलन २००६ अन्तर्गत नाविकको अधिकारलाई क्षीण बनाउँछ । सम्मेलनले जहाजमा सुरक्षा र राम्रो काम गर्ने अवस्थालाई प्रवर्द्धन गर्न र नाविकहरूको अधिकारको रक्षा गर्न आह्वान गरेको थियो ।
यस महासन्धिमा गरिएको संशोधनको परिणामस्वरूप नाविकहरूलाई ‘प्रमुख कामदार’ को रूपमा तोकिएको छ । यसले नाविकलाई दिने बिदा, स्वदेश फिर्ता, चालक दल परिवर्तन र नाविकको चिकित्सा हेरचाहमा पहुँचलाई सहज बनाउँछ । यद्यपि, संशोधनहरू डिसेम्बर २०२७ सम्म लागू हुँदैनन् । अझ व्यापक रूपमा भन्नुपर्दा समुद्री श्रम महासन्धिले जहाज मालिकलाई आवास, खाना, यातायात, चिकित्सा खर्च र स्वदेश फिर्ता (आवाससहित नाविकहरूको घर यात्राको लागत) प्रदान गर्न आवश्यक छ ।
तर, यो ढुवानी नियमन गर्न जहाजहरू दर्ता भएका देशमा निर्भर हुन्छ । तर, कतिपय जहाज नियामकको पहुँचभन्दा बाहिर छन् । धेरैजसो जहाज कम श्रम मापदण्ड भएका देशहरूमा दर्ता भएका छन् ।
आक्रमण वा परित्यक्तको जोखिम : हाल हर्मुजको जलमार्गमा अड्किएका धेरै व्यावसायिक जहाज इरानी र अमेरिकी सेना दुवैद्वारा सैन्य कारबाहीमा लक्षित गरिएका छन् । नाविकहरूले पनि परित्यक्तताको अनौठो खतराको सामना गर्छन् । यो त्यही स्थान हो, जहाँ जहाज मालिकले (समुद्री कानुनको उल्लंघनमा) तिनीहरूलाई ज्याला, समर्थन वा मर्मतसम्भारविना छोड्छन् । यो तब हुन्छ, जब जहाज मालिकहरू नयाँ व्यवसाय सुरक्षित गर्न असफल हुन्छन् । समुद्री कानुनले चालक दलहरूलाई जहाजलाई सुरक्षित सञ्चालन गर्न बाध्य पार्छ र जहाज डुब्नेजस्ता अत्यन्तै चरम परिस्थितिमा बाहेक उनीहरूलाई जहाज परित्यक्त गर्न मनाही छ ।
२०२५ मा ४१० जहाजका ६ हजार २२३ नाविक बिचल्लीमा परेका थिए । यो लगातार छैटौँ वार्षिक वृद्धि हो । अन्तर्राष्ट्रिय नाविक कल्याण र सहायता नेटवर्कका अनुसार नाविकहरू बर्खास्तगी र अन्य कामबाट कालोसूचीमा पर्ने डरले रिपोर्ट नगरिएका धेरै घटना हुन सक्छन् ।
जलमार्गको वर्तमान परिस्थितिमा नाविकहरूलाई स्वदेश फिर्ताको अधिकारबाट वञ्चित गरिएको छ । पहिलो, अमेरिकी नाकाबन्दीले जहाजहरूलाई बन्दरगाहमा जान रोक्छ, जहाँबाट तिनीहरूले पारवहन गर्न सक्छन् । दोस्रो– इन्धन संकटले उडानको मूल्य धेरै जहाज मालिकले वहन गर्न नसक्ने अवस्थामा पुर्याएको छ । इरानसँग कूटनीतिक सम्बन्ध कायम राख्ने र फारसी खाडीबाट आफ्नो ९० प्रतिशत ग्यास आयात गर्ने भारतले आफ्ना नाविकहरूको सुरक्षित मार्गका लागि वार्ता गरेको छ ।
(बोजी डिकिन युनिभर्सिटीमा कानुनका उपप्राध्यापक हुन्)
कन्भर्सेसनबाट
