कृषि क्षेत्र लोप हुने नियतिमा हो ? विश्वव्यापी रूपमा किसानको औसत उमेर निरन्तर बढिरहेको छ, विकसित देशमा यो ६० वर्ष नजिकिँदै छ । यसले विश्वव्यापी रूपमा लगभग एकचौथाइ रोजगारी आपूर्ति गर्ने यो क्षेत्रलाई अवरोधमा पार्छ, जबसम्म कृषिले ठुलो संख्यामा युवा कामदारलाई आकर्षित गर्दैन, यो तीव्र रूपमा घट्न सक्छ ।
आशाजनक कुरा के छ भने विश्वको जनसंख्याको १६ प्रतिशत ( १.२ अर्ब मानिस) १५ देखि २४ वर्ष उमेरका छन्, यस समूहका धेरै मानिस विशेषगरी विकासशील देशमा काम खोज्न संघर्षरत छन् । उदाहरणका लागि, अफ्रिकामा २५ वर्षमुनिका मानिस जनसंख्याको लगभग ६० प्रतिशत ओगटेका छन्, जबकि १५ देखि ३५ वर्ष उमेरका लगभग एकतिहाइ अफ्रिकी बेरोजगार छन् । तर, विकासशील देशका युवा उच्च तलब र उच्च पदको कामको खोजीमा ग्रामीण क्षेत्रबाट सहर र विदेशमा भाग्ने क्रम जारी छ । यो बसाइँसराइको ढाँचाले कृषिमा काम गर्ने र ग्रामीण क्षेत्रमा बस्ने युवाको संख्यामा दशकौँदेखि विश्वव्यापी गिरावट आएको छ ।
केन्यामा पछिल्ला दशकमा युवा कृषि रोजगारी नाटकीय रूपमा घट्यो । सन् १९९० मा ५८.९ प्रतिशतबाट २०२० मा २८.५ प्रतिशतमा झरेको छ । यसैबिच, युरोपको ग्रामीण युवा जनसंख्या (१५–२४ वर्ष) २०१३ र २०१९ को बिचमा १७ लाखले घट्यो र २०२५ मा महादेशको फार्मको केवल ४० वर्षमुनिका १२ प्रतिशत मानिसद्वारा व्यवस्थापन गरिएको छ । दक्षिणपूर्वी एसियामा २०२० मा ग्रामीण युवा कुल जनसंख्याको लगभग सात प्रतिशत मात्र थिए, जुन १९५० मा लगभग १६ प्रतिशत थियो, जबकि जापानका किसानमध्ये जम्मा ११ प्रतिशत ५० वर्षमुनिका छन् । र, ल्याटिन अमेरिकामा २०३० सम्ममा १२ लाख युवाले कृषि पेसा छाड्ने अनुमान गरिएको छ ।
नयाँ पुस्तालाई कृषि कार्यमा आकर्षित गर्न हामीले यस क्षेत्रलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा आमूल परिवर्तन आवश्यक छ । यसलाई अन्तिम उपायको सट्टा आपूर्ति शृंखलामा आकर्षक रोजगारीका अवसर प्रदान गर्ने युवाको पहिलो रोजाइको रूपमा पुनर्कल्पना गर्नुपर्छ । आखिर, कृषि भनेको केवल खाद्यान्न उब्जाउने मात्र होइन । यसले प्रशोधन, यातायात, खुद्रा व्यापार र अन्य सम्बन्धित उद्योगमा पनि रोजगारी सिर्जना गर्छ । रोजगारीमा यसको प्रभावका अतिरिक्त फस्टाउँदो कृषि क्षेत्रले समग्र कल्याणलाई सशक्त बनाउँछ । कम आय भएका देशमा कृषिको वृद्धि गरिबी घटाउन अन्य क्षेत्रको वृद्धिको तुलनामा दुई–तीन गुणा बढी प्रभावकारी हुन्छ, जबकि पोषण र खाद्य सुरक्षा सुधार गर्न उच्च कृषि उत्पादकता महत्वपूर्ण छ ।
तर, यो क्षेत्र दृष्टिकोण वा धारणाको समस्याबाट ग्रस्त छ । युवाले कृषिलाई फोहोर, कम प्रविधियुक्त, कम तलब भएको र स्टाटस नभएको क्षेत्रको रूपमा हेर्ने गर्छन् । यसलाई उनीहरूले ‘आधुनिक काम’को विपरीत हो । यदि सरकार युवालाई कृषिमा आकर्षित गर्न गम्भीर छ भने उसले यसको नाफा, तीव्रता र आकारलाई बेच्नुपर्छ । एक विश्वसनीय मुद्दा प्रस्तुत गर्न नीति आवश्यक पर्नेछ, जसले युवाले यस क्षेत्रलाई कसरी हेर्छन् भन्ने कुरामा अन्तर्निहित वैध चिन्तालाई सम्बोधन गर्छ । यसको अर्थ भूमि सुधार प्रणालीमा सुधार गर्नु, उच्च ज्याला अनिवार्य गर्नु र उद्यमशीलता समर्थन प्रदान गर्नु हो ।
तथापि, धेरैजसो अवस्थामा सरकारी नीतिले कम प्रतिफल दिने कृषि गतिविधिमा ध्यान केन्द्रित गर्छन्, जसले थोरै वित्तीय स्थिरता वा प्रगति प्रदान गर्छ । बाली उब्जाउन वा जनावर पाल्न प्रोत्साहित गर्नुको सट्टा युवालाई सहरीकरण, प्राविधिक प्रगति र स्थानीय रूपमा प्राप्त हुने खानाको बढ्दो मागले गर्दा कृषि बाहिरका कामलाई पनि द्रुत सहयोग गर्ने दिशामा अगाडि बढ्नुपर्छ । यसमा खाद्य प्रशोधन, प्याकेजिङ, भण्डारण र वितरण (जस्तै– सहरी कृषि बजार) समावेश छ । उदाहरणका लागि उत्पादक र कामदारको आम्दानी बढाउन, घानाको साना कोको किसानको अग्रणी सहकारी संस्था कुआपा कोकुले घरेलु प्रशोधन सुविधामा लगानी गरिरहेको छ ।
भियतनामको धानको भाँडो र एसियाकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण कृषि क्षेत्रमध्ये एक मेकोङ डेल्टामा थोरै युवा खेतबारीमा काम गर्न चाहन्छन् । बरु, तिनीहरू कृषि सेवा, विस्तार र अनुसन्धान साथै कृषि व्यवसायमा आफ्नो भविष्य देख्छन् । वास्तवमा, कृषि–प्रविधि स्टार्टअपहरूले साना किसान र सहकारीलाई वित्तपोषण र निर्यात बजारमा पहुँच प्रदान गरेर भियतनाममा आपूर्ति शृंखलालाई पहिले नै पुनः आकार दिइरहेका छन् ।
साना उत्पादकको दिगोपना र लचिलोपन सुनिश्चित गर्न र उद्योग विस्तार गर्न विशेषगरी डिजिटल समाधानको विकास महत्वपूर्ण छ । क्रोएसियामा छोटो आपूर्ति शृंखलाका लागि तयार पारिएको विशेष सफ्टवेयरले डेलिभरी, पिकअप र लेखालाई स्वचालित बनाउँछ, जसले साना किसानलाई बढ्दो खाद्यान्नमा ध्यान केन्द्रित गराउँछ । कोलम्बियामा कम लागतको स्मार्टफोन एपले सिट्रस (कागती, सुन्तलालगायत बाली) उत्पादकलाई कृषिविज्ञ र व्यापारीसँग जोडेर बाली गुणस्तर सुधार गर्न र बजारमा पहुँच गर्न मद्दत गर्छ । अफ्रिकामा, (जहाँ प्रशोधन र रसदले पहिले नै फार्म–टु–मार्केट शृंखलाको ४० प्रतिशत ओगटेको छ) किसानहरूलाई उपकरण र खरिददारहरूसँग जोड्ने प्लेटफर्म फस्टाइरहेका छन् । यो विस्तारलाई निरन्तरता दिनाले ग्रामीण र सहरी क्षेत्रका युवालाई उच्च तलब दिने, सीपमा आधारित रोजगारी प्रदान गर्नेछ, जसले कृषिमा केबल माटो जोत्ने मात्र नभई अन्य धेरै कुरा पनि छन् भन्ने शक्तिशाली संकेत प्रदान गर्नेछ ।
(प्रोजेक्ट सिन्डिकेटका लागि म्याक्सिमो टोरेरोको आलेख)
