साना बालबालिकालाई लक्षित गरेर भविष्यमा धूम्रपान गर्नेलाई आकर्षित गर्नु विश्वव्यापी रूपमा सुर्ती उत्पादकहरूको लामो समयदेखिको रणनीति हो । यसो गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी तरिका भनेको गैरकानुनी रूपमा विद्यालयनजिकै चुरोट र अन्य सुर्तीजन्य उत्पादनको बिक्री सुनिश्चित गर्नु हो, जसले गर्दा बालबालिकाहरू बारम्बार सुर्तीजन्य ब्रान्डिङ र चित्रको सम्पर्कमा आऊन् । विद्यालयनजिक हुने यस्ता गतिविधिले धूम्रपान परिचित, सामान्य र पहुँचयोग्य देखिन्छ ।
बंगलादेशले सुर्तीजन्य पदार्थका कारण ठुलो मूल्य चुकाइरहेको छ । देशको राष्ट्रिय हृदय रोग प्रतिष्ठानका अनुसार प्रत्येक वर्ष कम्तीमा एक लाख ६१ हजार मानिसको मृत्यु सुर्तीजन्य पदार्थका कारण हुने गर्दछ । ढाका विश्वविद्यालयको इकोनोमिक्स फर हेल्थ र इन्स्टिच्युट अफ हेल्थ इकोनोमिक्सले गरेको एक अध्ययनले सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोगको कुल आर्थिक लागत ८७,५४४ करोड टाका रहेको पत्ता लगाएको छ, जुन सरकारले सुर्तीजन्य कर राजस्वबाट कमाउने रकमको झन्डै दोब्बर हो ।
यद्यपि, यो बोझ मृत्यु र आर्थिक क्षतिमा मात्र प्रतिबिम्बित हुँदैन, यो नयाँ पुस्तालाई सुर्तीजन्य उत्पादनमा निरन्तर एक्सपोजरसँग पनि सम्बन्धित छ । विशेषगरी किशोर–किशोरीमा धूम्रपान प्रायः विद्रोह, वयस्कता र स्मार्ट देखिने कुरासँग सम्बन्धित छ । बालबालिका र किशोर–किशोरीहरू दृश्य संकेत, ब्रान्डिङ, र उत्पादन प्लेसमेन्टका लागि बढी संवेदनशील हुन्छन् । यही कारणले विद्यालयवरपर बिक्री हुने क्षेत्रको वातावरण यति महत्वपूर्ण हुन्छ ।
बंगलादेशको राष्ट्रिय हृदय रोग प्रतिष्ठानका अनुसार सुर्तीजन्य पदार्थका कारण प्रत्येक वर्ष कम्तीमा एक लाख ६१ हजार मानिसको मृत्यु हुन्छ
ऐतिहासिक रूपमा बंगलादेशी विद्यालयको वास्तविक अवस्थाका बारेमा धेरै सीमित सार्वजनिक तथ्यांक छ । विद्यमान प्रमाणले लामो समयदेखि गम्भीर समस्यालाई औँल्याएका छन् । जोन्स हप्किन्सको ब्लुम्बर्ग स्कुल अफ पब्लिक हेल्थले २०१६ मा गरेको एक अध्ययनले ढाकाका ११० विद्यालयहरूको १०० मिटरको दायराभित्रका लगभग ९० प्रतिशत बिक्री क्षेत्रले सुर्तीजन्य पदार्थ बेचेको पत्ता लगाएको थियो । सन् २०१८ मा ढाका अहसानिया मिसनले देशभरका १५७ विद्यालय र २३ खेल मैदानमा एक अध्ययन गरेको थियो । अध्ययनका क्रममा लगभग ९०.५ प्रतिशतनजिकैका विक्रेताहरूले कुनै न कुनै प्रकारको सुर्तीजन्य पदार्थ बेचिरहेका थिए । यीमध्ये धेरैजसो विक्रेताले सुर्तीजन्य पदार्थको विज्ञापन गर्नुका साथै र खुद्रा चुरोट पनि बेचिरहेका थिए, जसले गर्दा सुर्तीजन्य पदार्थहरू अझ बढी पहुँचयोग्य बनेका थिए ।
हालै नोभेम्बर २०२५ मा चार डिभिजनका १२१ विद्यालय र त्यस वरपरको क्षेत्रमा गरिएको पावर एन्ड पार्टिसिपेसन रिसर्च सेन्टरको अध्ययनले ६६६ सुर्तीजन्य पदार्थ बिक्री स्थल फेला पारेको थियो । जसअनुसार प्रत्येक विद्यालयको १०० मिटरभित्र औसत ५.५ पसल थिए । ग्रामीण क्षेत्रहरूको तुलनामा सहरी क्षेत्रमा घनत्व अलि बढी थियो । चुरोट लगभग चौतर्फी रूपमा उपलब्ध भएको पाइयो । सर्वेक्षण गरिएका सबै आउटलेटहरूको ९९.१ प्रतिशतमा चुरोट बेचिन्थ्यो । विद्यालय वरपरका ८४.४ प्रतिशत बिक्री स्थलमा ‘स्वादयुक्त चुरोट’ उपलब्ध थिए, सहरी क्षेत्रहरूमा अलि बढी उपलब्धता थियो ।
समस्या सुर्तीजन्य पदार्थ बिक्री भइरहेको मात्र होइन, बरु यसलाई कसरी बालबालिकाले देखिने गरी र आकर्षक बनाइँदै छ भन्ने पनि हो । समग्रमा ७१ प्रतिशत पसलले खुला रूपमा सुर्तीजन्य पदार्थहरू प्रदर्शन गर्छन, जसलाई बालबालिकाले सहजै देख्छन् । क्यान्डी, मिठाई, वा खेलौनानजिकै समेत चुरोट व्यापक रूपमा भेटिन्छ । अनुसन्धानका क्रममा केही आउटलेटले ग्राहकलाई चुरोट प्याकहरू आफैँ लिन अनुमति दिएको पाइयो । डमी वा खाली चुरोट प्याकहरू सबैभन्दा सामान्य विज्ञापन सामग्री थिए, त्यसपछि स्टिकर, पोस्टर र ब्रान्डेड मूल्य सूचीहरू थिए ।
बंगलादेश विश्व स्वास्थ्य संगठनको सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रणसम्बन्धी फ्रेमवर्क कन्भेन्सन (महासन्धि)को पक्षधर हो र सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग, बजारीकरण र उपभोगलाई नियमन गर्न धेरै कानुनी कदम चालेको छ । देशले धूम्रपान र सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोगमा नियन्त्रणसम्बन्धी ऐन, २००५ लागू ग¥यो र पछि २०१३ मा यसलाई संशोधन ग¥यो ताकि सुर्तीजन्य पदार्थको विज्ञापन, प्रवद्र्धन र प्रायोजनमा प्रतिबन्धहरू सुदृढ गर्न सकियोस्, धूम्रपानमुक्त सार्वजनिक स्थलहरू विस्तार गर्न सकियोस् र ठुला चित्रमय स्वास्थ्य चेतावनी लागू गर्न सकियोस् । डिसेम्बर ३० मा अन्तरिम सरकारले जारी गरेको नयाँ संशोधन लागू भयो । संशोधित अध्यादेशले कुनै पनि व्यक्तिलाई विद्यालय र कलेजजस्ता शैक्षिक संस्थाहरूको १०० मिटरको दायराभित्र सुर्तीजन्य पदार्थ बेच्न वा बिक्री गर्नबाट स्पष्ट रूपमा निषेध गर्दछ । यसले सबै सार्वजनिक स्थान यातायातमा धूम्रपान र ई–चुरोटमा प्रतिबन्धसहित व्यापक धूम्रपानमुक्त प्रावधान प्रस्तुत गर्दै सुर्तीजन्य पदार्थको विज्ञापन, प्रवद्र्धन र प्रायोजनमा सशक्त प्रतिबन्ध लगाएको छ ।
मार्च १२ मा, अध्यादेश संसद्मा पेस गरियो । अब यसलाई कानुनमा पारित गर्ने र त्यसपछि यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी नयाँ सरकारको हो । यदि हामी हाम्रा बालबालिकाको सुरक्षाको बारेमा गम्भीर छौँ भने, हामी विद्यालयहरूलाई सुर्तीजन्य पदार्थको ब्रान्डिङले घेरिएको अवस्थामा रहन दिन सक्दैनौँ ।
– बंगलादेशको द डेली स्टारबाट
