डिजिटल युगमा मातृभाषा संरक्षणको चुनौती

• आजको प्राविधिक युगमा मातृभाषाहरूले ठुलो खतराको सामना गरिरहेका छन् भने मातृभाषाका वक्ताहरू पनि प्रविधिबाट प्रभावित भइरहेका छन् 

नेपालजस्तो बहुभाषिक देशमा मातृभाषा संरक्षण चुनौती र अवसर दुवै हो । जनभाषिक सर्वेक्षणअनुसार विगत केही दशकमा संसारभर सयौँ भाषा लोप भइसकेका छन् । भाषासँगै परम्परा, लोककथा, लोकगीत र जीवनको दृष्टिकोण पनि लोप हुन्छ । त्यसैले, शैक्षिक संस्थाहरूमा बहुभाषिक शिक्षालाई प्रवद्र्धन गर्न, स्थानीय साहित्य र लोकसंस्कृतिलाई पाठ्यक्रममा समावेश गर्न र युवालाई आफ्नै भाषामा आफूलाई व्यक्त गर्ने अवसर प्रदान गर्न आवश्यक छ । विश्वव्यापी सम्पर्कका लागि अन्य भाषाहरूको ज्ञान आवश्यक भए पनि यसको अर्थ आफ्नो मातृभाषालाई बेवास्ता गर्नुपर्छ भन्ने होइन । मौलिक सोच र नवीनता मातृभाषा शिक्षामार्फत मात्र सम्भव छ । नेपालको नयाँ शिक्षा नीतिमा मातृभाषामा प्राथमिक शिक्षा प्रदान गर्ने विषय पनि समावेश छ । यो निर्णय वैज्ञानिक रूपमा पनि जायज छ, किनभने जब विद्यार्थीले आफ्नो मातृभाषा सिक्छन्, तिनले जानकारी मात्र अवशोषित गर्दैनन्, यसलाई आत्मसात् पनि गर्छन् ।

हाम्रो देशमा मातृभाषाबारे धेरै गलत धारणा छन् । एउटा, अंग्रेजी विकास र ज्ञानको भाषा हो । युनेस्कोलगायत धेरै संस्थाले गरेका अनुसन्धानले बालबालिकाको वास्तविक र समग्र विकासका लागि आफ्नै भाषामा शिक्षा महत्वपूर्ण भएको प्रमाणित गरेको छ । यस सन्दर्भमा मातृभाषा शिक्षा पूर्ण रूपमा वैज्ञानिक छ । हामी कसरी युवालाई आफ्नो मातृभाषामा रुचि बढाउन सक्छौँ ? पहिलो चरण भनेको भाषाको बोझभन्दा पनि गर्वको स्रोत प्रस्तुत गर्नु हो । जब हामी हाम्रा लेखक, वैज्ञानिक र महापुरुषहरूको उपलब्धिलाई आफ्नो मातृभाषासँग जोड्छौँ, यसले युवामा आत्मसम्मान जागृत गर्छ । दोस्रो चरण भनेको रचनात्मक प्लेटफर्म प्रदान गर्नु हो । कविता पाठ, नाटक, बहस, ब्लग लेखन र डिजिटल सामग्री सिर्जनामार्फत, युवाले आफ्नै भाषा सिर्जना गर्न सक्छन् । तेस्रो चरण परिवारको भूमिका हो । यदि घरमा मातृभाषामा सञ्चार हुन्छ भने बच्चाहरूले प्राकृतिक स्नेह प्राप्त गर्नेछन् । भाषिक विविधताप्रति संवेदनशीलता विकास गर्नु उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । नेपालमा धेरै भाषा र बोली छन् । प्रत्येक भाषाले जीवनमा एक अद्वितीय दर्शन ल्याउँछ । कुनै पनि भाषालाई ‘सानो’ वा ‘ठुलो’ भनेर लेबल गर्नु अनुपयुक्त छ। सबै भाषा उत्तिकै सम्मानजनक छन् । संस्कृत हाम्रो प्राचीन ज्ञान परम्पराको खजाना हो, जबकि अन्य भाषाले आफ्नो सांस्कृतिक सम्पदामार्फत राष्ट्रलाई समृद्ध बनाउँछन् ।

आजको प्राविधिक युगमा, मातृभाषाहरूले ठुलो खतराको सामना गरिरहेका छन् । आफ्नो मातृभाषा बोल्नेहरू पनि प्रविधिबाट प्रभावित भइरहेका छन् र लेखन पूर्ण रूपमा प्रविधिमै निर्भर छ । चाहे यो प्रविधिको विशेषता होस् वा कमी, यसले बजार–सञ्चालित दृष्टिकोणबाट आफूलाई विकास गर्छ र यस दृष्टिकोणबाट आफ्ना उत्पादनका लागि अनुसन्धान गर्छ। धेरै मातृभाषा धेरै कम मानिसले बोल्ने वा प्रयोग गर्ने भएकाले, तिनले कमाउने सम्भावना कम छ । प्राविधिक विकासका लागि महत्वपूर्ण लगानी आवश्यक पर्ने र मातृभाषाको सानो भागमा राजस्वको सम्भावना कम देखिने भएकाले, प्रविधि तिनको निरन्तर प्रयोगलाई समर्थन गर्न अनिच्छुक देखिन्छ । त्यसकारण, ठुलो संख्याका मातृभाषा लोप हुने अवस्थामा छन् ।

मातृभाषा लोप हुनुका अन्य धेरै कारण छन् । भाषाविद्हरूका अनुसार व्यक्तिवादी दर्शन, उपभोक्तावाद, सामाजिक–सांस्कृतिक मूल्यमा परिवर्तन, सहरीकरण, परम्परागत मूल्य–मान्यतामा कमी र रोजगारीको माध्यमका रूपमा भाषाहरूको संख्यामा कमी, सबैले मातृभाषाको ह्रासका लागि योगदान पुर्याएका छन् । यसका बाबजुद, केही अपवादबाहेक, केही क्षेत्रमा मातृभाषाप्रति आकर्षण कायमै छ । विश्वभरका शिक्षकहरू मातृभाषामा आधारित शिक्षा समावेशी हुन्छ र यसबाट बालबालिकाको जीवनस्तर सुधार गर्न मद्दत पुग्छ भन्ने विश्वास गर्छन् । यसबाहेक, यसले उनीहरूको सिकाइ प्रक्रियालाई तीव्र बनाउँछ । मातृभाषामा आधारित बहुभाषिक शिक्षाले पनि राम्रो परिणाम दिन्छ । शिक्षाले विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ र मातृभाषामा आधारित शिक्षालाई उत्कृष्ट मानिन्छ, त्यसैले अब मातृभाषा शिक्षामार्फत विकास लक्ष्यहरूको गम्भीरतापूर्वक खोजी हुन थालेको छ । फलस्वरूप, विश्व फेरि एकपटक मातृभाषा शिक्षातर्फ मोडिएको देखिन्छ ।

धेरैभन्दा धेरै भाषा लोप हुँदै जाँदा, भाषिक विविधता खतरामा परेको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार विश्वको ४० प्रतिशत जनसंख्या उनीहरूले बोल्ने वा बुझ्ने भाषामा शिक्षा प्राप्त गर्ने अवसरबाट वञ्चित छ । स्थानीय समुदायले तिनीहरूमार्फत शिक्षामा पहुँच पाउन सकुन् भन्ने सुनिश्चित गर्न मातृभाषाको संरक्षण गर्नु महत्वपूर्ण छ ।

डिजिटल युगमा, युवाले आफ्नो मातृभाषामा कम्तीमा एउटा रचनात्मक काम सिर्जना गर्ने प्रतिज्ञा गर्नुपर्छ– चाहे त्यो ब्लग होस्, कथा होस्, गीत होस् वा शैक्षिक भिडियो नै किन होस् । कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित अनुवाद उपकरण र भाषा मोडेलहरू प्रयोग गरेर, तिनले आआफ्नो भाषा सामग्री विश्वव्यापी दर्शकका लागि पहुँचयोग्य बनाउन सक्छन् । यसले भाषाको संरक्षण मात्र गर्दैन, तर आर्थिक अवसर पनि बढाउँछ । स्थानीय भाषामा स्टार्टअप, इ–लर्निङ प्लेटफर्म र डिजिटल प्रकाशनले नयाँ रोजगारीका अवसर खोल्न सक्छन् । गत २१ फेबु्रअरीमा मनाइएको अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा दिवस २०२६ ले हामीलाई यो सन्देश सिकाउँछ कि भाषिक विविधता मानवताको वास्तविक समृद्धि हुनुपर्छ । यदि हामी विकास हासिल गर्न चाहन्छौँ भने समावेशी शिक्षा आवश्यक छ र मातृभाषा समावेशी शिक्षाको केन्द्रविन्दु हुनुपर्छ । बहुभाषिक शिक्षाको समर्थनमा युवाले आवाज उठाएमा मात्र समाजमा व्यापक परिवर्तन सम्भव हुनेछ ।