इरान भेनेजुएला होइन, शनिबार काराकसमा जे भयो, त्यो वास्तवमा तेहरानमा हुन सक्दैन
इरानका सुरक्षा बलहरूले शान्तिपूर्ण प्रदर्शनकारीलाई मारेको खण्डमा अमेरिका हतियार चलाउन तयार छ भन्ने राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको घोषणाले विशेष उत्तेजना निम्त्यायो । २४ घन्टाभन्दा कम समयमा अमेरिकी विशेष बलले काराकासमा आक्रमण गरे, भेनेजुएलाका राष्ट्रपति निकोलस मदुरोलाई घरबाटै अपहरण गरे र ‘लागुऔषध ओसारप्रसार र आतंकवाद’मा मुद्दाको सामना गर्न न्युयोर्क लगे । भेनेजुएलामा उनको प्रशासनले धम्की देखाउँदै ट्रम्पले इस्लामिक गणतन्त्रमाथि मनोवैज्ञानिक दबाब बढाएका छन् । इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले ट्रम्पको भनाइलाई ‘लापरवाह र खतरनाक’ भने । स्पष्ट रूपमा इरानी सरकारले पहिल्यै चेतावनी पाएको थियो । यद्यपि, इरान भेनेजुएला होइन । शनिबार काराकसमा जे भयो, त्यो वास्तवमा तेहरानमा हुन सक्दैन ।
भेनेजुएलामा आक्रमण गर्न अनुमति दिने सञ्चालन क्षमताको वास्तविकताले इरानमा यस्तै हस्तक्षेप अमेरिकाका लागि किन सम्भव छैन भनेर प्रकाश पार्छ । सिआइएले काराकसमा ६ महिनादेखि अप्रेसनको तयारी गरिरहेको थियो । गुप्तचर निकायसँग मदुरोनिकट एक व्यक्ति सम्पर्कमा थिए, जसले उनलाई पत्ता लगाउन मद्दत गरे । शनिबार अमेरिकी लडाकु विमानले काराकास र वरपरका सैन्य लक्ष्यमा हवाई आक्रमण गरेपछि मदुरोलाई उनको निवासबाट अपहरण गर्न अमेरिकी विशेष बलको टोली पठाइएको थियो । अप्रेसनको सफलता सुनिश्चित केले गरेको थियो भने भेनेजुएलाको सेना अस्तव्यस्त थियो र मदुरोलाई उनका सहयोगी रुस र चीनले धेरै हदसम्म त्यागेका थिए । ६ महिनाअघि इरानले स्पष्ट पारेको थियो, यो शासन परिवर्तनको सजिलो लक्ष्य होइन । जुनमा इजरायलसँग १२ दिनको द्वन्द्वमा तेहरानका कमजोरी प्रकट भए । तर, यसको लचिलोपन पनि त्यस्तै थियो ।
इजरायलको अचानक आक्रमणले इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आइआरजिसी) का केही महत्वपूर्ण नेता र इरानी आणविक वैज्ञानिकलाई मारे पनि विभिन्न अधिकारी र उच्च पदस्थ सैन्य अधिकारीलाई मृत्युको धम्की दिने इजरायली मनोचिकित्सा प्रयासका बाबजुद इस्लामिक गणतन्त्र डगमगाएको छैन । बंकर बस्टर बम (बंकर फुटाउने बम) प्रयोग गरेर इरानको भूमिगत आणविक स्थलमा अमेरिकी आक्रमणले पनि शासनलाई हल्लाएन । प्रतिक्रियामा, इजरायलको आइरन डोमलाई छेड्दै र सैन्य लक्ष्यमा प्रहार गर्दै इरानी सेनाले प्रतिशोधमा सयौँ क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्न सक्षम भयो । यो दृढता बाह्य झट्काबाट इरानी शासनले आफूलाई लागू गरेको एक्लोपनबाट उत्पन्न हुन्छ । निर्माण, दूरसञ्चार र निर्यातमा आइआरजिसीको विशाल व्यापारिक साम्राज्यले यसका शीर्ष कमान्डरलाई यसको वैचारिक आधार जस्तोसुकै भए पनि शासनको अस्तित्वमा ठोस व्यक्तिगत चासो प्रदान गर्छ ।
इरानसँग यस क्षेत्रमा सबैभन्दा ठुलो सेना छ, जसमा दश लाख सक्रिय र आरक्षित सैनिक छन् । आइआरजिसीले मात्र कम्तीमा एक लाख पचास हजार सैनिकको नेतृत्व गर्छ, जसमध्ये धेरैजसो पहिल्यै मध्यपूर्वका युद्धमा परिचालित भइसकेका छन् । त्यसपछि बासिज मिलिसिया छ, जसका आफ्नै लाखौँ नियमित र आरक्षित सदस्य छन् । इरानमा आक्रमण भेनेजुएलाजत्तिकै सजिलो हुनेछैन । पहाडी इरानी परिदृश्य र विशाल सहरी क्षेत्रलाई ध्यानमा राखेर यसलाई इराकसँग तुलना गर्न पनि सकिँदैन । यसबाहेक, चिनियाँ र रुसीहरूले भेनेजुएलाभन्दा धेरै महत्वपूर्ण साझेदार इरानलाई त्याग्न असम्भव छ । तिनले तेहरानलाई उच्च उन्नत गुप्तचर र हतियारका साथै राजनीतिक समर्थन र सहयोग प्रदान गर्ने सम्भावना छ ।
पछिल्ला दिनमा इरानले आर्थिक संकटका कारण ठुला विरोध प्रदर्शन अनुभव गरिरहेको छ । तर, यो अमेरिका र इजरायलले सोचेको अवसर नहुन सक्छ । उथलपुथल २०२२ मा हुने जुलुसको स्तरको नजिक अझै आउन बाँकी छ । विगत केही दिनमा २० प्रदर्शनकारी मारिएका छन् । तर, हामीले शासनमा प्रस्ट दरार देखेका छैनौँ । उदाहरणका लागि आइआरजिसीमा त्यस्तो कुनै विद्रोह भएको छैन, जसले सेनालाई अस्थिर बनाएर अन्तत: शासनको पतन निम्त्याउन सकोस् ।
यसबाहेक, इतिहासले देखाउँछ कि बाह्य आक्रमणले समाजलाई टुक्राटुक्रा पार्नुको सट्टा एकताबद्ध गर्छ । यो कुरा वर्षाको मौसममा स्पष्ट भयो, जब इरानी आफ्नो सरकारविरुद्ध इजरायली उक्साहटमा लागेनन् । उनीहरूको दमनकारी रणनीतिका बाबजुद तेहरानका अधिकारीले पनि प्रदर्शनकारीको चिन्तालाई स्वीकार गरेका छन् । शनिबार, इरानका सर्वोच्च नेता अली खामेनीले भने कि ‘बजारीको विरोध... वैध छ’ र सरकार समस्या समाधान गर्न खोजिरहेको छ ।
नि:सन्देह इरानको संकट वास्तविक छ । गम्भीर आर्थिक मन्दी र मुद्रास्फीति, इरानको आणविक योजनामा विवाद र सर्वोच्च नेताको खराब स्वास्थ्य तथा उत्तराधिकारको प्रश्नले शासनमा दरार सिर्जना गर्न सक्छ । तर, यी ढिलो गतिमा चल्ने संकट हुन् र भेनेजुएलाको शासन सञ्चालनमा जस्ता कमजोरी होइनन् । इरानी सरकारले आफ्नो ठोस संस्थागत ढाँचाका कारण चार दशकका प्रतिबन्ध, द्वन्द्व र आन्तरिक उथलपुथल सहन सफल भएको छ, जसले जुनसुकै पीडादायी क्षणलाई सामना गर्न सक्छ ।
त्यसो भए भेनेजुएलाको जस्तो हस्तक्षेप इरानजस्तो देशमा कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने अमेरिकी शक्तिको सीमाको उदाहरण हो । ट्रम्पले भेनेजुएलामा जस्तै खोक्रो बनेका देशका व्यक्तिगत नेतालाई एक्लो पार्न र हटाउन सक्छन् । यद्यपि, उनी र उनका जनरलले इरानजस्तो जटिल देशलाई नियन्त्रण र रूपान्तरण गर्न सक्दैनन् । यस्तो कुनै पनि परियोजनाले नि:सन्देह इराकभन्दा धेरै तीव्र र स्थायी क्षेत्रमा अराजकता र रक्तपात निम्त्याउनेछ ।
(अज्जाबी समाचार प्रस्तोता, कार्यक्रम प्रस्तोता र मिडिया प्रशिक्षक हुन्)
अलजजिराबाट
