‘घुमीफिरी रुम्जाटार’ नहोस्

सम्पूर्ण वामपन्थी प्रगतिशील र माओवादी पार्टीका साथीहरू, न्यानो अभिभादन !
जेन–जी आन्दोलनको पूर्ण समीक्षा गर्ने काम बाँकी नै होला । किनकि समीक्षाले नै आगामी दिनको बाटो तय गर्नेछ । आन्दोलनको समीक्षा गर्ने हेतु म केही कुरा राख्न चाहन्छु ।

समीक्षाको चुरोमा पुग्न ०७२ सालमा संविधान निर्माण भएयताको अवस्थाको सरसर्ती विश्लेषण गरौँ । ३ असोज, ०७२ मा संविधान घोषणा भएपछि ०७४ मा चुनावको मुखैमा बनेको वाम गठबन्धनले दुईतिहाइनिकट मत हासिल ग¥यो । ७० वर्षमा नभएको उपलब्धि भनेर सारा वामपन्थी प्रगतिशील जनता खुसी भए । अब स्थायित्व हुँदै विकासको मूल फुट्ने आशामा बज्रपात गर्दै हानथाप, झिनाझप्टी, षड्यन्त्रको बाटो हुँदै ‘धुन्धुकारी’ नेतृत्वका कारण चरमोत्कर्षमा दुईपटक संसद् विघटन भयो । कम्युनिस्ट पार्टीप्रति वितृष्णा नै उत्पन्न हुने गरी गालीगलौज, षड्यन्त्र र आरोप–प्रत्यारोप भए ।

अर्को चुनाव आयो ०७९ मा । चुनावी गठबन्धन नै विचलनपूर्ण थियो । कांग्रेसले हसिया हथौडा र माओवादीले रुखमा अनि राजावादीले सूर्य र एमालेजनले गाईमा भोट हाल्ने अवस्था आयो । यसपछि सरकार गठनमा झन् विकृत अभ्यास भए । जनताको म्यान्डेट एकातिर छ, तर एक महिना नपुग्दै सरकार अर्कैसँग गठन भयो । एकपल्ट चुनावमा जितेपछि पाँच वर्ष जे गरे पनि हुने भन्ने हेपाहा मानसिकताले पनि अहिलेको जेन–जी आन्दोलनको वातावरण सिर्जना गर्न भूमिका खेल्यो भन्दा फरक नेपार्ला । ‘लभ एउटासँग, इंगेजमेन्ट अर्कोसँग, बिहे अर्कैसँग र बच्चा जन्माउने अर्कैको’ भन्ने तल्लो तहको राजनीतिक व्यभिचारलाई जनताले हेरेर बस्नुबाहेक अन्य विकल्प छैनन् त ? उत्तर जेन–जी आन्दोलनले दिएको छ ।

वस्तवमा ठुला दलका शीर्ष नेतृत्वबाहेक दोस्रो र तेस्रो तहका असल र स्वच्छ छविका नेता कार्यकर्ता पनि यी तमाम घटनाक्रमबाट निराश थिए । सामान्य राजनीतिक छलफल र विश्लेषणमा पहिलो पुस्ताले ठूलो त्याग गर्यो, परिवर्तनको नेतृत्व गर्यो, ‘जेन एक्स’ पुस्ताले लड्यो, साथ दियो तर यसले पार्टी वा देशमा विद्रोह गर्न सक्दैन र ‘जेन–वाई’ वा ‘जेन–जी’ पुस्ताले कुरा बुझ्दैन, स्वार्थी छ भन्ने एकमना विश्लेषण थियो । यो विश्लेषण ठिक थिएन भन्ने प्रमाणित भएको छ । जेन–एक्स र जेन–वाई पुस्ताले आफ्नो असन्तोष जेन–जी पुस्तामा हस्तान्तरण गरेका कारण पनि अहिलेको विद्रोहले चरम रूप लिन पुगेको हो भन्ने तथ्यलाई आत्मसात् गर्नु जरुरी छ ।

समग्रमा जेन–जीको आन्दोलनको पूर्ण समर्थन र यसमा भएको घुसपैठ आगजनीको पूर्ण विरोध छ । माओवादी पार्टीका कार्यकर्ताको घुसपैठ भएको भए यसलाई एमाले–कांग्रेस सरकारविरुद्धको असन्तोष मात्र थियो भनेर नसोचौँ । असन्तोष र विद्रोह पार्टीमा पनि थियो । असन्तोषको विस्फोटन हिसाब गरेर पनि हुँदैन । एकजना जेन–जी भाइले प्रश्न गरे– “मान्छे मात्र क्षति भएको भए ओलीले राजीनामा दिन्थे वा दिन्नथे ?” मथिंगल हल्लाउने यस प्रश्नमा दम थियो । षड्यन्त्र होला, देशी–विदेशी हस्तक्षेप पनि होला, तर जति ठुलो अहंकार हुन्छ त्यति ठूलो नै क्षति हुन्छ । रोम जल्दा निरो बाँसुरी बजाउँदै थिए रे भनेझैं आन्दोलन फासफुस भइहाल्छ भनी सोच्ने अहंकारी शासक भएपछि राष्ट्रले क्षति ब्यहोर्छ ।

दलहरूका दोस्रो र तेस्रो पुस्ताले अब पहिलो पुस्ताले जसरी पनि नेतृत्व छोड्नुपर्छ भन्नुभन्दा दक्षता, इमानदारी र सक्रियतालाई नेतृत्व चयन वा हस्तान्तरणको प्रमुख आधार बनाउनुपर्छ

आन्दोलनमा घुसपैठ, वा षड्यन्त्र भएकै छ । यो भविष्यले बताउला वा दरबार हत्याकाण्ड जस्तै कागजमा एउटा र वास्तविकतामा अर्कै होला । तर, षड्यन्त्रको आधार दल नै हुन् । सत्तामोहमा मस्त शासकले अनिवार्य रूपमा विदेशी र स्वदेशीद्वारा चलखेल हुने षड्यन्त्रको आधार खडा गर्छन् । यसैले अहिलेको आन्दोलनको समीक्षा गर्दा फेरि घुमाइफिराइ विदेशी षड्यन्त्र हो भनेर आत्मरतिमा ठुला भनाउँदा दल लाग्ने कुरा सर्वथा आत्मघाती हुनेछ । घरमा रातदिन लोग्ने स्वास्नी र छोराछोरीको झगडा, हानाहान र कुटाकुट भएपछि छिमेकीले ताली बजाउन, गाली गर्न र मौकाको फाइदा उठाउन खोज्छन् नै । एकदम सत्य के हो भने अहिलेको युगमा कुनै पनि देशमा विदेशी हस्तक्षेप, चासो र भूमिका पनि हुन्छ । कहीँ थोरै होला वा कहीँ धेरै । हाम्रो देशमा विदेशी हस्तक्षेप वा प्रभावको मूल्यांकन गर्दा धेरै पर नगई केवल एमसिसीपछिको अवस्था नै बुभ्mदा काफी हुन्छ । नेपाल अब दुई देशीय प्रभावबाट तीन देशीय प्रभावमा गयो, गयो । यसलाई चित्त बुझे पनि वा नबुझे पनि स्विकार्नैपर्छ ।

अमेरिकी चुनावमा समेत विदेशी चासो वा हस्तक्षेप हुन्छ भन्ने प्रस्ट भइसकेपछि दुई ध्रुवतिर फर्केका विशाल दुई देशबिचको देश नेपाल रबिनसन क्रुसोको टापु बसाइजस्तो स्वतन्त्र हुँदैन । यसैले, भारतलाई देख्नै नसक्ने, अमेरिका सुन्नै नचाहने, चाइना टेक्नै नचाहने होइन, सबैलाई स्विकारेर सन्तुलनको राजनीति गर्नैपर्छ । यसको विकल्प नै छैन । सन्तुलनको राजनीति कसरी गर्ने ? कतै न कतै नढल्की सकिएन, जानिएन भने एउटा फर्मुला सायद उपयोगी हुन सक्छ । त्यो के भने व्यक्तिगत र पार्टीको स्वार्थ बाझिएमा व्यक्तिगत स्वार्थ छाड्ने, पार्टीको स्वार्थ र संस्था वा सरकारको स्वार्थ बाझिएमा पार्टीको स्वार्थ छोड्ने, संस्था वा सरकार र देशको स्वार्थ बाझिएमा संस्था वा सरकारको स्वार्थ छोड्ने । देशको स्वार्थलाई सर्वोपरि राखेपछि कतैतिर ढल्कनुपर्दैन र ढल्केको जस्तो देखिए पनि त्यसको सकारात्मक पुष्ट्याइँ हुन्छ ।

अहिलेको अवस्था सिर्जना हुनाको अर्को मुख्य कारण राज्य र राज्यका सेवाप्रदायक संस्थाको लोकतान्त्रीकरण नहुनु पनि हो । विशेषगरी, पार्टीको लोकतान्त्रीकरण भएन । लोकतान्त्रीकरण बृहत् शब्दावली हो । यसलाई पुस्तान्तरणका रूपमा मात्र बुझ्न हुन्न । जेन–जीको माग पारदर्शिता, सुशासन, समान अवसर र समृद्धि हो । यी माग पुस्तान्तरणका रूपमा विष्फोट भएको मात्र हो । विष्फोटनपछि त्यसको लाभको विश्लेषण गर्दा मुख्य समस्या शासनमा नभएर नेताको प्रवृत्ति, क्षमता र कार्यशैलीमा हो ।

नेताहरू सरल, सहज, पहुँचयोग्य र व्यवस्थित छैनन् । हाम्रा नेताको अवस्था यस्तो हुनुका मुख्य दुई कारण छन् । एउटा उनीहरूको सामन्तवादी सोच र अर्को व्यवस्थापकीय ज्ञानको अभाव । आफूलाई देशको इतिहास परिवर्तनमा योगदान दिएको सम्झनु ठिक हुन्छ जबकि यो परिवर्तन केवल हामीले ल्याएको हो भन्ने अहंकार सामन्तवादी सोच हो । समयले अरू नौवटा परिवर्तन खोजिसक्यो ठुला भनाउँदा पार्टीका नेताहरू एउटा परिवर्तनलाई अँगालो हालेर बसेर इतिहासको आत्मरतिमा रमाउँछन् । अर्कातर्फ घर, व्यवहार, व्यक्तिगत जीवन, कार्यशैली र कार्यालय व्यवस्थित छैनन् । सचिवालय फलामको किल्लाजस्तो सिन्डिकेटमा चलेका छन् । दलाल व्यापारी, पैसावाल र चाकडीबाजलाई सहज र शीघ्र पहुँच छ । शीर्ष नेताको छेउमा रहने एउटा व्यक्ति नकारात्मक भयो भने कुनै माइकालालले तिनलाई भेट्न सक्दैन । लाखौँ जनताको बलिदानले बनेका नेता देशका सम्पत्ति हुन्, तर व्यवहारमा निजी सम्पत्तिसरह भएका छन् ।

अहिलेको परिवर्तनपछि चुनाव गर्नैपर्ने विशिष्ट परिस्थिति खडा भएको छ । लोकतन्त्र रक्षा गर्न सम्पूर्ण दलले यसलाई सफल बनाउन दबाब र सहयोग गर्नुपर्छ । माओवादी पार्टीका सवालमा यो चुनावअघि वा पछि विधिसम्मत तरिकाले नेतृत्व चयन वा हस्तान्तरण गर्नु श्रेयस्कार हुन्छ । जसले जतिसुकै कुरा गरे पनि देउवा र ओलीभन्दा प्रचण्ड संसदीय शक्तिको हिसाबमा, काम र प्रयासको हिसाबमा फरक छन् । संसदीय राजनीतिमा उनमा पनि प्रशस्त विचलन देखियो, तर ओली, देउवा र प्रचण्डलाई एउटै डालोमा हाल्नु किमार्थ वस्तुपरक र न्यायसंगत हुँदैन । अहिलेको चुनावको विशेष परिस्थितिमा आक्रोश र आवेश होइन, सुझबुझ चाहिन्छ । पार्टीका दोस्रो र तेस्रो पुस्ताले अब पहिलो पुस्ताले जसरी पनि नेतृत्व छोड्नुपर्छ भन्नुभन्दा दक्षता, इमानदारी र सक्रियतालाई नेतृत्व चयन वा हस्तान्तरणको प्रमुख आधार बनाउनुपर्छ । पार्टीका दोस्रो र तेस्रो पुस्ताका केही नेता पनि निष्क्रिय, लम्पट र चरम अवसरवादी छन् । यी सबैलाई बिदाइ गरौँ । पार्टीमा अधिभूतवादी शैलीमा ऊ ठिक र ऊ बेठिक होइन, को किन र कति ठिक र बेठिक भन्ने द्वन्द्वात्मक छलफल र बहस गरौँ । लोकतान्त्रिक प्रक्रियाबाट नेतृत्व परिवर्तन गरौँ । नत्र भोलि दोस्रो पुस्ताको नेतृत्वसामु यही नियति तुरुन्तै आइहाल्छ ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण र दूरगामी विषय सबै शीर्ष नेताले संस्थागत र कुनै तहदेखि मुनिका सबै नेताका लागि अविलम्ब उत्पादन र निर्माणको योजना बनाउनुपर्छ । उत्पादन र निर्माणमा लागेकाको सम्मान गर्नुको साटो रिस गर्ने, ‘टिमवर्क’को साटो खेद्ने, सिक्नुको साटो कुरै नसुन्ने प्रवृत्ति तुरुन्त बन्द गर्नुपर्छ । कुनै जागिर, उद्योग वा व्यवसाय र पारिवारिक आम्दानी नभएको नेता ठाँटले गाडी लिएर हिँड्छ । अब पूर्णकालीन भन्नेजति सबै नेतालाई पार्टीले नै तलब दिऊँ । नत्र नेतालाई ‘तपाईंको खर्चको आधार के ?’ भन्ने आमअभियान चल्ने निश्चित छ ।

यसैगरी, पार्टी कार्यालय नियमित चलाउने वैधानिक स्रोत तय गरौँ । संस्थागत रूपमा उत्पादनसँग जोडिने र लेबी प्रणाली चुस्त बनाऔँ । दलालसँग चन्दा उठाएर पार्टी नचलाऔँ । पार्टीका आठ लाख सदस्य छन् भन्ने, तर पार्टीको खातामा एक लाख रुपैयाँ पनि नहुने कसरी हुन्छ ? सदस्यसँग जोडिने प्रविधि विकास गरौँ । एक लाख सदस्यले वर्षभरिमा रु. २०० मात्र योगदान गर्दा पनि पार्टी कार्यालय वर्षैभरि आरामले चल्छ ।

बुद्धिजीवी र विज्ञलाई सम्मान हुने र जिम्मेवारी दिने वातावरण तुरुन्त बनाउनुपर्छ । हवाईजहाजको विषयमा पाइलटको, गाडीको विषयमा ड्राइभरको कुरा सुनौँ । नेता या मन्त्री हुनेबित्तिकै सर्वज्ञ भइन्न । बरु झनै सुन्नुपर्छ भन्ने चेत नेतामा पलाउनुपर्छ । हाम्रा नेता विज्ञ होइनन्, गफाडी र विद्वान होइनन् अहंकारी भए । शक्तिमा हुँदैमा ज्ञान स्वतः प्राप्त हुँदैन ।

जेन–जी उमेर समूह कम हो सोच बढी हो । यो सोचलाई लोकतान्त्रीकरणको माध्यमबाट समेट्नुपर्छ । पार्टीका हरेक तहमा युवा पुस्तालाई खुला गरौँ । प्रविधिमा टुकटुके फोन मात्र चलाउने पुस्तालाई ए आईको तीव्रता विकासमा अगाडि बढिरहेको अर्को जेन अल्फा पुस्तासँग कसरी मिलाउने सोच्नुपर्छ । माओवादी अध्यक्षले भव्य पार्टी कार्यालय बनाउने भनेर कार्यकर्तामा उत्साह जगाउन खोज्नुभएको होला । समय र परिस्थिति हेरेर कार्यालय बनाउन त जरुरी छ नै तर अब पार्टी कार्यालय बनाउँदा पूरै एक तला प्राविधिक कार्यालय भनेर छुट्याउनुहोस् जहाँबाट आमसञ्चार, सामाजिक सञ्जाल र विश्वव्यापी रूपमा छरिएका नेपालीसँग पार्टीलाई जोड्न सकियोस् ।

(आचार्य चार्टर्ड एकाउन्टेट (सिए) हुन्)