- वासिंटनले लामो युद्धमा फस्ने डरले सैन्य दबाब र पुनः वार्ताको आह्वानलाई सँगसँगै अघि बढाइरहेको छ
डोनाल्ड ट्रम्प दोस्रो कार्यकालका लागि अमेरिकी राष्ट्रपतिमा पुनः निर्वाचित भएपछि उनले मध्यपूर्वमा अर्को ‘कहिल्यै नरोकिने युद्ध’मा नफस्ने वाचा गरेका थिए । इराक र अफगानिस्तानमा अमेरिकी सेनाले ठुलो मूल्य चुकाएपछि लामो समयसम्म चलेको सैन्य हस्तक्षेपबाट आजित भएका अमेरिकी जनतामाझ उनको त्यो वाचाले सकारात्मक प्रभाव पारेको थियो । केही समयका लागि यो वाचा पूरा हुनेजस्तो देखिएको थियो । जुन १७ मा अमेरिका र इरानबिच भएको समझदारी पत्रले बढ्दो टकरावबाट बाहिर निस्कने बाटो देखाएजस्तो लाग्थ्यो । बजारहरू स्थिर देखिए, क्षेत्रीय तनाव कम भयो र वासिंटन तथा तेहरान द्वन्द्वको चरम विन्दुबाट पछि हटेका छन् भन्ने कुरामा सावधानीपूर्ण आशावाद देखियो ।
तर, त्यो आशावाद आश्चर्यजनक रूपमा (यद्यपि अप्रत्याशित भने होइन) छोटो समयका लागि मात्र कायम रह्यो । अमेरिकी सैन्य आक्रमण फेरि सुरु भएको छ र इरानले खाडी क्षेत्रमा अमेरिका तथा उसका सहयोगीविरुद्ध जवाफी कारबाही गरेको छ । इरानका सहयोगी समूह ‘हुथी’ले बाब–एल–मान्देब जलसन्धिमा रहेको रेड सीको महत्वपूर्ण मार्ग बन्द गर्न आफूहरू तयार रहेको घोषणा गरेका छन् । यो मार्ग विशेषगरी साउदी अरबबाट हुने तेल निर्यातका लागि वैकल्पिक पारवहन मार्गका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ । वासिंटनले सैन्य दबाब र पुनः वार्ताको आह्वानलाई सँगसँगै अघि बढाइरहेको छ । तर, यी घटनाक्रम कुनै एक्लो शान्ति प्रयासको असफलता मात्र नभई ‘ग्रे जोन द्वन्द्व’को यथार्थको पुष्टि हुन सक्छन्, जहाँ कूटनीतिले युद्धको अन्त्य गर्नुको सट्टा त्यसलाई व्यवस्थापन मात्र गर्छ ।
जब अमेरिकीहरू ‘अनन्त युद्ध’का बारेमा सोच्छन्, तब स्वाभाविक रूपमा इराक र अफगानिस्तानको चर्चा आउँछ । ती द्वन्द्वमा आक्रमण, लामो समयसम्मको कब्जा र वर्षौंसम्म लाखौँ सैनिकको परिचालनजस्ता विषय चर्चा गरिएका थिए । युद्धका विशाल राजनीतिक, आर्थिक र मानवीय मूल्य अन्ततः धान्न नसकिने अवस्थामा पुगे ।
इरानसँगको टकराव भने आधारभूत रूपमै भिन्न छ । यसमा कुनै भूभाग कब्जा गर्ने वा इरानी राज्य–संरचनालाई नै प्रत्यक्ष रूपमा पुनर्निर्माण गर्ने सम्भावना कम छ । यसको सट्टा यो द्वन्द्व हवाई आक्रमण, साइबर कारबाही, प्रतिबन्ध, समुद्री टकराव, गुप्तचर गतिविधि र ‘प्रोक्सी वारफेयर’का माध्यमबाट लडिएको छ । सैन्य तनाव बढ्नुका पछाडि कूटनीति अपनाइन्छ, कूटनीतिपछि पुनः टकरावको स्थिति आउँछ र प्रत्येक घटनालाई एउटा छुट्टै संकटका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ ।
समग्रमा हेर्दा यी घटनालाई छुट्टाछुट्टै संकटका रूपमा भन्दा पनि सन् १९७९ को इरानी क्रान्तिबाट सुरु भएको रणनीतिक टकरावको पछिल्लो चरणका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ । प्रतिबन्ध, छद्म युद्ध, गोप्य कारबाही र साइबर द्वन्द्व हुँदै यो संघर्ष वर्षौंको अन्तरालमा अझ प्रत्यक्ष सैन्य टकरावको रूपमा विकसित भएको छ ।
तनाव कम गर्ने प्रयासमा भइरहेका बारम्बारका विफलतामा प्रायः अविश्वास वा कूटनीतिक असफलतालाई श्रेय दिइन्छ । निःसन्देह यी दुवै पक्ष महत्वपूर्ण छन् । तर, तिनीहरूले किन सम्झौतापत्र यति चाँडै उजागर भयो भनेर पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्दैनन् । यसका धेरै मुख्य प्रावधान विवादको स्रोत बनेका छन् । क्षेत्रीय शत्रुता कम हुने अपेक्षाका बाबजुद इजरायलले लेबनानमा सैन्य कारबाही जारी राखेको छ ।
वासिंटनले सुरुमा तेल निर्यातमा प्रतिबन्ध कम गर्ने र आफ्नो कब्जामा रहेका इरानी सम्पत्तिमाथि छलफलहसहित इरानप्रति ठुलो आर्थिक लचिलोपनको संकेत गरेको थियो । तैपनि, पछि प्रतिबन्ध विस्तार भएका छन् र थप आर्थिक उपाय पेस गरिएका छन् । तेहरानको दृष्टिकोणबाट यी कार्यले सम्झौताको भावना र केही अवस्थामा पत्रको उल्लंघनलाई प्रतिनिधित्व गर्छ । वासिंटनको दृष्टिमा तिनीहरू निरन्तर इरानी गतिविधिको प्रतिक्रिया हुन्, जसलाई अमेरिकीहरू अस्थिर मान्छन् ।
हर्मुजको जलमार्गले अस्पष्टता कति चाँडो टकरावमा परिणत हुन सक्छ भन्ने चित्रण गर्छ । सम्झौतापत्रको धारा ५ ले इरानले जलमार्गमार्फत व्यावसायिक ढुवानीको सुरक्षित मार्गलाई सहज बनाउने परिकल्पना गरेको थियो । सम्झौतापछि सुरुमा व्यावसायिक गतिविधि बढ्यो । तर, अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री संगठनसँगको समन्वय र अमेरिकी समर्थनमा ओमानले ओमानी तटनजिकै अस्थायी समुद्री करिडोर स्थापना गरेपछि चाँडै नै असहमति देखा पर्यो । तेहरानले यसलाई सहमति भएको ढाँचाविपरीत ठान्यो र सुरक्षित मार्ग व्यवस्थापन गर्ने इरानी जिम्मेवारीलाई कमजोर बनाएको तर्क गर्यो । अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानीको सुरक्षाका लागि थप सुरक्षा उपाय आवश्यक रहेको बताउँदै वासिंटनले त्यो व्याख्यालाई अस्वीकार गर्यो । प्रतिस्पर्धी व्याख्या द्रुत रूपमा वृद्धिको अर्को स्रोत बन्यो ।
द्वन्द्व आफैँमा पनि विकसित भएको छ । सैन्य पूर्वाधारविरुद्ध सुरु भएको आक्रमण नागरिक जीवनमा प्रत्यक्ष असर गर्ने सुविधामाथि (आधार) बढ्दो रूपमा विस्तार भएको छ । खाडीका केही भागमा ताजा पानी आपूर्तिका लागि आवश्यक ऊर्जा पूर्वाधार र डिसेलिनेसन प्लान्टमाथि हमला भएका छन्् । पुलहरूसहित यातायात पूर्वाधारलाई पनि लक्षित गरिएको छ । यसरी अमेरिकी आक्रमणको विस्तारले आफैँमा अमेरिकी स्थल आक्रमणको निसानामा छ भन्ने नदेखाए पनि यसले द्वन्द्वको दायरा फराकिलो हुँदै गएको र त्यसको असर बढ्दो रूपमा सर्वसाधारणसम्म पुगिरहेको कुरालाई भने झल्काउँछ ।
कूटनीति भनेको द्वन्द्व व्यवस्थापन गर्नु हो, समाधान गर्नु होइन
गहिरो समस्या यो हो कि यहाँका मुख्य खेलाडीको रणनीतिक उद्देश्य मौलिक रूपमा नमिल्दो देखिन्छ । अमेरिकाले इरानको आणविक कार्यक्रम र क्षेत्रीय प्रभावलाई सीमित गर्न जोड दिइरहेको छ । इरान ती क्षमतालाई आफ्नो सुरक्षा र प्रतिरोधका लागि आवश्यक मान्छ । इजरायलले रणनीतिक रूपमा बलियो इरानलाई अस्वीकार्य सुरक्षा खतराको रूपमा हेरिरहेको छ । यी सबै उद्देश्य एकैसाथ प्राप्त गर्न सकिँदैन । फलस्वरूप, कूटनीति समस्यामा पर्छ । यो समस्या वार्ताकारमा सिपको अभावले भएकाले होइन, बरु उनीहरूले त अड्चन हटाउन प्रयास गरिरहेका छन् । सम्झौता पत्रले अस्थायी रूपमा तनाव कम गर्यो, तर यसले द्वन्द्वलाई चलाउने संरचनात्मक वास्तविकतालाई परिवर्तन गरेन ।
वर्तमान संकटलाई कसरी बुझ्ने भन्ने सन्दर्भमा यसको महत्वपूर्ण अर्थ छ । पछिल्लो समय बढेको तनावले अझ व्यापक क्षेत्रीय युद्ध निम्त्याउँछ कि भन्ने विषयमा धेरैजसो बहस केन्द्रित छ । त्यो सम्भावनालाई नकार्न सकिँदैन । यद्यपि, अर्को एउटा परिदृश्य पनि उत्तिकै वा अझ बढी सम्भावित हुन सक्छ । अमेरिका र इरान ‘नियमित र नियन्त्रित टकराव’को यस्तो लामो चक्रमा प्रवेश गर्दै छन्, जुन धेरैले अहिले अनुमान गरेभन्दा निकै लामो समयसम्म चल्न सक्छ ।
ट्रम्पले अमेरिकाका ‘कहिल्यै नरोकिने युद्ध’ अन्त्य गर्ने वाचा गरेका थिए । तर, विडम्बनाको कुरा उनको कार्यकाल नयाँ प्रकारको ‘अनन्त युद्ध’को विकासको प्रतीक बन्ने सम्भावना छ । तसर्थ, सबैभन्दा ठुलो खतरा अर्को ‘इराक युद्ध’ हुनु होइन । बरु, वास्तविक शान्तिका लागि आवश्यक राजनीतिक परिस्थिति अझै तयार नभएका कारण नयाँ रूपमा पुनः देखा पर्ने ‘दीर्घकालीन द्वन्द्व’ क्रमशः सामान्य बन्दै जानु नै सबैभन्दा ठुलो खतरा हुन सक्छ ।
- (नुरी लन्डन विश्वविद्यालयको अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति विभागमा मानार्थ अनुसन्धान अध्येता हुन्)
- (पार्मर युनिभर्सिटी अफ लन्डनमा अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिका प्राध्यापक हुन् ।)
द कन्भर्सेसनबाट
