हरेक वर्षको जाडो महिनामा जस्तै योपटक पनि भारतीय राजधानीलाई धुवाँको बाक्लो तहले ढाक्न थालिसकेको छ । नयाँदिल्ली र वरपरका क्षेत्रमा वायुको गुणस्तर खतरनाक तह नाघिरहेको छ । दिल्लीका धेरै भागको ‘एयर क्वालिटी इन्डेक्स(एक्वुआई)’ ४०० र अझ ४५० भन्दा माथि रेकर्ड भइरहेका छन्, जनस्तरलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रदूषण मापदण्डअन्तर्गत ‘गम्भीर’ मानिन्छ ।
जाडो महिनाको चिसो हावाले प्राय धुवाँ तथा धुलोको कणलाई बढी पक्रने गर्छ । यही महिनामा तातोका लागि आगो बाल्ने प्रवृत्ति बढ्छ भने दिल्लीवरपर खेती सकिएर बाँकी रहेको पराल जलाउने क्रम बढ्छ । त्यसमाथि सधैँको सवारीसाधन र उद्योगले उत्सर्जन गर्ने धुवाँ त छँदै छ । भारतका बिग्रिएका सडकबाट ठुलो परिमाणमा धुलो पनि उड्ने गर्छ । भारतमा वायु प्रदूषणको खतरनाकस्तरको समस्या अहिले नयाँदिल्ली एक्लैको होइन । प्रदूषण निगरानी गर्ने संस्थाका अनुसार दर्जनौँ भारतीय सहर ‘खराब’ वा ‘अति खराब’ वायु गुणस्तरको समस्यासँग जुधिरहेका छन् ।
वायु प्रदूषणसँग जुध्ने मामिलामा भारतका लागि छिमेकी देश चीन एक मोडेल बन्न सक्छ । कठोर कदम र वायु प्रदूषण नियन्त्रणका लागि लिइएका प्रभावकारी नीतिमार्फत बेइजिङले केही वर्षभित्रै आफ्नो वायु गुणस्तर सुधार गर्न उल्लेखनीय सुधार गरेको छ । २० वर्ष पहिले चीनको राजधानी बेइजिङलाई विश्वको ‘धुवाँको राजधानी’ भनिन्थ्यो । सन् २००८ को ‘बेइजिङ ओलम्पिक’को समयमा चीनले सहरको उत्सर्जन अस्थायी रूपमा न्यूनीकरण गर्ने नीति लिएको थियो । तर, त्यतिवेला अपनाएका कदमपछि वायु प्रदूषणविरुद्धको युद्धमा आमप्रयोगमा ल्याइएको थियो ।
कुनै वेला ‘धुवाँको राजधानी’को उपमा पाएको बेइजिङ केही वर्षभित्रै सफा, स्वच्छ सहरमा परिणत भएको छ । चिनियाँ अनुभवले आफ्नो विकास लक्ष्यमा बाधा नपु¥याई प्रदूषण नियन्त्रणको उपाय खोजिरहेका भारतजस्ता देशका लागि उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ ।
चीनले सन् २०१३ मा ल्याएको पाँच वर्षीय राष्ट्रिय कार्ययोजनामै प्रदूषण कम गर्ने नीति अंगीकार गर्यो । यसअन्तर्गत कोइलाबाट चल्ने तापयन्त्र नियन्त्रण गरियो । सार्वजनिक यातायात र नयाँ ऊर्जा सवारीसाधनहरूलाई प्रवद्र्धन गरियो । उद्योग क्षेत्रको प्राविधिक सुधारलाई तीव्र पारियो । र, सँगसँगै नवप्रवर्तन र हरित ऊर्जालाई बढावा दिने उपाय अघि सारियो । ‘पार्टिकुलेट म्याटर अर्थात् पिएम–२.५’लाई घटाउन विशेष जोड दिइएको थियो । आकारले २.५ माइक्रोनभन्दा सानो व्यास भएका कण वायु प्रदूषणको प्रमुख स्रोत हुन् । मानव फोक्सोको भित्रसम्म प्रवेश गरेर रक्तप्रवाहमै सामेल हुन सक्ने भएकाले पिएम २.५ कण स्वास्थ्यका लागि ठुलो खतरा मानिन्छन् ।
बेइजिङले वायु प्रदूषण नियन्त्रण गर्न ल्याएका नीतिको प्रभावकारिता मापन गर्न नियमन, प्रारम्भिक चेतावनी र आपत्कालीन प्रतिक्रिया प्रणालीको स्थापना गरेको थियो । त्यस्तै, सरकारले जनसंख्या सघन भएको क्षेत्रबाट कारखानाको स्थानान्तरण गर्यो । पराल तथा अन्य कृषिजन्य फोहोर लगाउने कामलाई निरुत्साहित गर्न किसानहरूलाई आर्थिक सहयोगजस्ता पहलले दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो । परिणामस्वरूप सन् २०१७ सम्ममा अति प्रदूषित क्षेत्रमा नाटकीय रूपमा ३५ प्रतिशतसम्म प्रदूषण घटेको पाइयो । चीन त्यत्तिमै चित्त बुझाएर बसेन । त्यसपछिका वर्षहरूमा पनि बेइजिङले वायु प्रदूषणविरुद्धको आफ्नो अभियान जारी राख्यो ।
लामो अभियानको परिणामस्वरूप औसत पिएम– २.५ को मात्र सन् २०१३ मा ७२ माइक्रोग्राम प्रतिघनमिटर रहेकोमा सन् २०१९ मा ३६ माईक्रोग्राम प्रति घन मिटर पुग्यो । गत वर्ष यो थप घटेर २९.३ माइक्रोग्राम प्रतिघनमिटरमा झरेको छ । उसो त अझै पनि विश्व स्वास्थ्य संगठनले तोकेको पाँच माइक्रोग्राम प्रतिघनमिटरका लक्ष्य हासिल भएको छैन । तर, हालसम्मको उपलब्धि हेर्दा वायु प्रदूषणविरुद्धको युद्धमा चीनले ठुलो सफलता हासिल गरेको मान्नुपर्छ ।
कोभिड महामारीको चुनौतीपूर्ण समयमा समेत चीनले सफा नीलो आकाश हासिल गर्ने आफ्नो रोकेको थिए । निर्माण क्षेत्रसँग सम्बन्धित उत्सर्जन सीमित गर्ने, स्वच्छ औद्योगिक प्रविधि अवलम्बन गर्ने, स्टिल उत्पादन कटौती गर्ने, पुराना कार प्रयोगबाट हटाउने र विद्युतीय सवारीसाधन अपनाउन प्रोत्साहित गर्नेजस्ता नीति कडासाथ लागू गरिए । यही कदमको प्रतिफलस्वरूप चीनको राजधानी वायु गुणस्तर सुधारको एक प्रतीकात्मक उदाहरण बनेको छ । यही सुधारको कारण अहिले बेइजिङको आकाश नीलो देखिन्छ ।
सफलता राजधानीमा मात्र सीमित छैन । चिनियाँ सञ्चार माध्यमहरूका अनुसार देशभरका ३३९ सहरहरूमा हावाको गुणस्तर राम्रोमा मान्न सकिने दिनको संख्या वर्षको ३१६ पुगेको छ । यो सफलता अहिलेका लागि दक्षिण एसिया, दक्षिणपूर्वी एसिया र पूर्वी एसियाका केही देशका लागि सपना बराबर हो । विश्वका प्रायः सबै भागमा हावामा पिएम २.५ को स्तर बढ्दै गएको अवस्थामा चीनले भने यसमा व्यापक कटौती गरेको छ । पछिल्लो केही वर्ष विश्वव्यापी वायु गुणस्तरमा आएको सुधारमा चीन एक्लैको अतुलनीय योगदान देखिन्छ । चीनको सफलतामा समयमै भएको सरकारी हस्तक्षेप, स्थानीय र केन्द्रीय प्रशासनबिचको समन्वय तथा अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरूको सहकार्यको ठुलो योगदान छ ।
विज्ञहरूका अनुसार चीन सरकारले लिएको वातावरणीय ढाँचाले अन्तरक्षेत्रीय सहयोगलाई बढावा दिएको थियो । परिणामस्वरूप कुनै समय ठुला प्रदूषक उद्योगसमेत यस अभियानमा सक्रिय सहभागी भए । वर्षौँको प्रयासपछि अन्ततः बेइजिङले विश्वको सबैभन्दा ठुलो विद्युतीय तथा अन्य नयाँ ऊर्जाको औद्योगिक शृंखला विकास गरेको छ । नवीकरणीय ऊर्जा उत्पादन र विद्युतीय सवारीसाधन निर्माणमा चीन अहिले विश्वकै अग्रस्थानमा पुगेको छ । सँगसँगै यस क्षेत्रको विकासले चीनलाई वायु प्रदूषणसँग लड्न पनि सघायो । जबकि सुधारका बाबजुद उसको अर्थतन्त्रमा कुनै नकारात्मक असर पारेन । सन् २०१३ र २०२४ को बिचमा चिनियाँ कुल गार्हस्थ्य उत्पादन ७३ प्रतिशतभन्दा धेरैले बढेको छ ।
चीनको अनुभवले सुसंगत, नीति–निर्देशन दृष्टिकोणमार्फत उच्च आर्थिक वृद्धिदर कायम राख्दै आफ्ना जनतालाई स्वच्छ हावा प्रदान गर्न सम्भव भएको देखाउँछ । यो अनुभवले आफ्नो विकास लक्ष्यमा बाधा नपुर्याई प्रदूषण नियन्त्रणको उपाय खोजिरहेका भारत र अन्य राष्ट्रका लागि उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ । वायु प्रदूषण एक ठुलो वातावरणीय स्वास्थ्य जोखिम हो । साथमा यसले आर्थिक नोक्सान निम्त्याउँछ भने कृषि उत्पादकत्व घटाउँछ । चुनौतीको विकरालता हेर्दा दक्षिण एसिया, दक्षिणपूर्वी एसिया र पूर्वी एसियाका देशबिच सहयोगलाई सुदृढ पार्न र उत्कृष्ट अभ्यास एक–अर्कासँग साझा गर्नुपर्ने आवश्यक देखाउँछ ।
द्रुत विकास र सहरीकरणका बिचमा चीनले एक दशकअघि सामना गरेको समस्या र त्यसविरुद्धको अनुभवबाट भारतले ठुलो पाठ सिक्न सक्छ । अति प्रदूषणकारी कारखाना बन्द गर्ने र विद्युतीय वाहनको विस्तार गर्नेदेखि निर्माणस्थलमा धुलोको अनुगमन प्रणाली स्थापना गर्ने र अन्तरप्रान्तीय समन्वयलाई सुदृढ गर्ने कुरा त्यस्तै केही अवलम्बन गर्न सकिने पाठ हो । भारतले यी र अन्य कदम अवलम्बन गर्न ढिलो गर्न हुँदैन हाल्नुपर्छ । तब मात्र उसले आफ्ना जनतालाई आर्थिक वृद्धिसहित स्वच्छ हावा प्रदान गर्न सक्छ ।
अलजजिराबाट
