मेरो काका प्राणघातक क्यान्सर लागेर मरे । मेरा हजुरबुबा एक प्रकारको अटो–इम्युन डिजिज रोगका कारण मरे । उनलाई लागेको रोग विकिरणसँगको साक्षात्कारले हुन्छ । हुन त उनको मृत्यु हृदयाघातका कारण भएको थियो । तर, छाला कमजोर भएपछि मानिसको मुटुले कति समय थेग्छ ? मेरा धेरै भाइभतिजाको अल्पायुमै ज्यान गयो । अघिल्लो वर्ष ५० वर्षको मेरो भाइको छातीमा मुटु चलाउने यन्त्र जोड्नुप-यो । अहिले आएर उसकी नवजात छोरीमा पनि मुटुको समस्या देखिएको छ । अर्की एक काकीलाई क्यान्सर लागेको छ । उनलाई क्यान्सर लागेको पत्ता लागेको एक हप्तामा उनको छोरामा पनि क्यान्सर भेटियो । केही महिनाअघि गाउँका एक वृद्ध ब्रेन क्यान्सरले मरे ।
गाउँका प्रत्येक परिवार प्रभावित छन् । कसैमा गम्भीर रोग लागेको छ भने केहीमा मानसिक तथा शारीरिक अपांगता देखिएको छ । म सासोन नेसन अफ इन्डियनको पश्चिमी समूहको मुखिया हुँ । हाम्रो समुदाय बसोवास गर्ने भेग(राष्ट्र) विश्वको सबैभन्दा बढी आणविक बम विस्फोट गरिएको क्षेत्र हो । लगभग एक लाख तीन हजार ६०० वर्गकिमिमा फैलिएको हाम्रो क्षेत्र लास–भेगासको पश्चिमी भेगमा छ । हामी कम्तीमा पनि १० हजार वर्षदेखि यो भूमिमा बसोवास गरिरहेका छौँ । अमेरिका र हाम्रो समुदायलाई सन् १८६३ को रुबी भ्याली सम्झौताले जोडेको छ । सम्झौतामा भूमि सोसोन जातिकै स्वामित्वमा रहने र अमेरिकी सरकारले २० वर्षसम्म बर्सेनि पाँच हजार डलर दिएबापत भूमिमा अमेरिकी सैन्य पोस्ट राख्न पाउने व्यवस्था थियो । त्यस्तै सम्झौताले अमेरिकी टेलिग्राम र हुलाक कम्पनीले यी क्षेत्रमा आफ्ना पूर्वाधार राख्न छुट दिए । त्यसबाहेक यस भूमि हँुदै रेलमार्ग बिछ्याउन र यस क्षेत्रका खनिज उत्खनन गर्न पनि सम्झौताले रोकेन ।
विकिरणको दुष्प्रभावको कारण हाम्रो समुदायका धेरै मानिसको ज्यान गयो । यसले हाम्रा सामु एक प्रश्न खडा गरिदिएको छ, हाम्रो पहिचानको रूपमा रहेको भूमि बचाउने कि अमेरिकी व्यापारीका आणविक उद्योग, खानी उद्योगलाई निर्बाध चल्न दिने ?
तर दोस्रो विश्वयुद्ध अन्त्यपछि हामीलाई अमेरिकी सैन्य–औद्योगिक संयन्त्रले पेल्न थाल्यो । तर, छद्म रूपमा भएको यो अतिक्रमण हाम्रो समुदायले बल्ल बुझ्न सुरु गरेको छ । सन् १९५१ मा हामीसँग भएको सम्झौता उल्लंघन गर्दै अमेरिकाले सोसोन भूभागमा पर्ने नेभाडामा आणविक परीक्षण स्थल निर्माण ग-यो । हाम्रो अनुमानमा यसमा विश्वयुद्धमा हारेपछि
‘अप्रेसन पेपरक्लिप’अन्तर्गत अमेरिका ल्याइएका नाजी वैज्ञानिक पनि संलग्न थिए । सन् १९५१ जनवरी २७ मा हाम्रो भूमिमा पहिलो आणविक परीक्षण सम्पन्न भयो । त्यसपछिका ४० वर्षसम्म यो अमेरिकाको आणविक हतियार परीक्षणको प्रमुख स्थल रह्यो । सोसोन भूभागमा झन्डै ९२८ वटा आणविक परीक्षण भए । सय परीक्षण वायुमण्डलमा भएको थियो भने ८०० भूमिगत । अमेरिकाले हिरोसिमामा खसालेको आणविक बम १३ किलोटन क्षमताको थियो, जसबाट सो सहर ध्वस्त भयो । सन् २००९ को नेभाडा ल जर्नलको एक अध्ययनअनुसार सन् १९५१ देखि १९९२ बीचमा हाम्रो भूमिमा ६२० किलोटन आणविक बम परीक्षण गरिएको थियो ।
आणविक परीक्षणका कारण ठूलो भूभागमा असर परेको भए पनि परीक्षण केन्द्रबाट तल्लो भेगमा बसेका अमेरिकी आदिवासी समुदाय सबैभन्दा बढी प्रभावित भए । आदिवासी अमेरिकीहरू आमअमेरिकीको तुलनामा ५० गुणासम्म विकिरणको जोखिममा छन् । हामीले खानाको रूपमा प्रयोग गर्ने धुपीका रूख, जनावर, जडीबुटी विकिरणले प्रदूषित भएका छन् । मुख्यतः हाम्रै शरीरमा पनि विकिरण परेको हुन सक्छ ।
विकिरणको दुष्प्रभावको कारण हाम्रो समुदायका धेरै मानिसको ज्यान गयो । यसले हाम्रा सामु एक प्रश्न खडा गरिदिएको छ, हाम्रो पहिचानको रूपमा रहेको भूमि बचाउने कि अमेरिकी व्यापारीका आणविक उद्योग, खानी उद्योगलाई निर्बाध चल्न दिने ? पचास वर्षभन्दा लामो अवधिदेखि हामी मन्दविष लिइरहेका रहेछौँ र अमेरिकी सरकारको गोप्य खालको संस्कृतिले यो कुरा दबिरह्यो । तर, अब हामीलाई क्षतिपूर्ति चाहिन्छ । संसारका अन्य भागमा भएका आणविक परीक्षण वा आणविक दुर्घटना क्षेत्रनजिकका मानिसको नियमित स्वास्थ्य निगरानी गर्दै रेकर्ड राखिन्छ । तर, आदिवासी अमेरिकीको मात्र होइन, पूरै अमेरिकामा यस्तो व्यवस्था छैन । अब हाम्रो स्वास्थ्य निगरानी गरिनुपर्छ तथा तथ्यांकको रेकर्डको व्यवस्था हुनुपर्छ ।
हाम्रो आधारभूत स्वास्थ्य आवश्यकता बुझ्न पनि हामीले अमेरिकासँग संघर्ष गरिरहनुपरेको छ । हामी सन् १९९० को दशकमा डिक्लासिफाइ गरिएका कागजात हात पार्न सफल भएका छौँ । तर, ती कागजात झन्डै २० लाख पृष्ठका छन् । ती जम्मै पढ्नका लागि जनशक्ति चाहिन्छ । तर, हामीसँग त्यसका लागि आवश्यक बजेट छैन । हामी अहिले हाम्रो भूमि, वनस्पति, जनावर र आफँै पनि विकिरणबाट विषाक्त रहेको थाहा पाएर पनि केही गर्न नसक्ने अवस्थामा छौँ ।
(इयान जबार्ते सोसोन नेसन अफ इन्डियनको पश्चिमी समूहका मुखिया हुन्)
अलजजिराबाट
