इरानले जहाजहरूमा आक्रमण गरेर सामुद्रिक अवरोध गरिरहने भएकाले हर्मुजको जलमार्ग विश्व नक्सामा सबैभन्दा खतरनाक चोक पोइन्ट बनेको छ । इस्लामिक गणतन्त्रले सात दिनभित्र जलमार्ग खोल्ने हालैको प्रस्तावले स्थिति सामान्य हुन सक्ने आशा जगाएको छ । तर, अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले उक्त प्रस्ताव ठाडै अस्वीकार गरे । ट्रम्पको उच्च जोखिमपूर्ण निर्णयका पछाडिको रणनीतिक गणना बुझ्न तत्काल रणनीतिक आवाजभन्दा बाहिर हेर्नुपर्छ । सतहमा विश्वको सबैभन्दै महŒवपूर्ण ऊर्जा करिडोरमा अस्थायी युद्धविरामको अस्वीकार एक लापरबाह जुवाजस्तो देखिन्छ, पश्चिमले बेवास्ता गर्न खोजेको ज्वालामुखीलाई निम्त्याउने उत्तेजना । तर, चिसो यथार्थवादको लेन्सबाट हेर्दा अस्वीकृति केवल एक गणना गरिएको आवश्यकता मात्र थिएन, बरु सही निर्णय थियो ।
इरानी शासनको प्रस्ताव ‘असममित कूटनीति’को एउटा विशिष्ट उदाहरण थियो । यसले अमेरिकी दबाबलाई व्यवहारतः खुकुलो पार्नुको सट्टा स्थिरताको छोटो अवसर (अर्थात् लेनदेनमा आधारित एक अस्थायी विश्राम) प्रदान गर्ने प्रस्ताव गरेको थियो । यस्ता सर्त स्वीकार गर्नु भनेको एउटा आतंककारी शक्तिलाई उसका सर्त मानेर असल व्यवहार गर्नका लागि लोभ देखाउन सकिन्छ भन्ने भ्रमपूर्ण धारणालाई आत्मसात् गर्नुसरह हुन्थ्यो । यदि वासिंटनले त्यो प्रस्ताव स्वीकार गरेको भए यसले विश्वव्यापी व्यापारको प्रवाहलाई आफ्नो इच्छाअनुसार नियन्त्रण गर्ने इरानको स्वघोषित अधिकारलाई मान्यता दिने थियो । उक्त प्रस्तावलाई ठाडै अस्वीकार गरेर ट्रम्पले यो सन्देश दिए कि समुद्री आवागमनको स्वतन्त्रता भनेको कुनै बजारमा मोलमोलाइ गरिने वस्तु होइन, बरु यो अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको एक अपरिहार्य र सम्झौता गर्न नमिल्ने पूर्वसर्त हो ।
निर्णायक मध्यावधि निर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा चालिएको यो कदमले स्वाभाविक रूपमै स्वदेशी राजनीतिक वृत्तको आक्रोश निम्त्याएको छ । आलोचकको तर्क छ कि अमेरिकी जनता मतदानमा जानु केही साताअघि नै ऊर्जा संकट र त्यसलगत्तै हुने तेलको मूल्यवृद्धिको जोखिम मोल्नु भनेको राजनीतिक रूपमा आत्मघाती कदम हो । माथिबाट हेर्दा यो धारणा तर्कसंगत देखिए पनि यसले मतदाताको स्वभाव र हाम्रा विरोधीको मनोविज्ञान दुवैलाई गलत रूपमा बुझेको छ ।
निर्णायक मध्यावधि निर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा चालिएको यस कदमले स्वाभाविक रूपमै स्वदेशी राजनीतिक वृत्तको आक्रोश निम्त्याएको छ । आलोचकहरूको तर्क छ कि अमेरिकी जनता मतदानका लागि जानु केही साताअघि नै ऊर्जा संकट र त्यसलगत्तै हुने इन्धनको मूल्यवृद्धिको जोखिम मोल्नु भनेको राजनीतिक रूपमा आत्मघाती कदम हो । माथिबाट हेर्दा यो धारणा तर्कसंगत देखिए पनि यसले मतदाताको स्वभाव र हाम्रा प्रतिद्वन्द्वीको मनोविज्ञान दुवैलाई गलत रूपमा बुझेको छ ।
इरानीहरूले आफ्नो प्रस्ताव अघि बढाउन यही समय रोज्नुको मुख्य कारण मध्यावधि निर्वाचन नै हो । उनीहरू अमेरिकी आन्तरिक राजनीतिका सूक्ष्म जानकार हुन् । उनीहरूको बुझाइ थियो कि चुनावी परीक्षाको सामना गरिरहेको प्रशासन इन्धनको मूल्यवृद्धि हुने डरले किंकर्तव्यविमूढ हुनेछ र नोभेम्बरसम्म शान्ति कायम राख्न जुनसुकै कूटनीतिक उपायलाई (चाहे त्यो जतिसुकै कमजोर किन नहोस्) तत्काल अँगाल्न तयार हुनेछ । यदि ट्रम्पले रिपब्लिकनलाई चुनावी नतिजामा केही फाइदा पुर्याउनका लागि झुकेका भए उनले इरानलाई एक ठुलो मनोवैज्ञानिक विजय सुम्पिने थिए । यसबाट अमेरिकी विदेश नीति आन्तरिक चुनावी तालिकाको अधीनमा छ भन्ने कुरा पुष्टि हुने थियो र यो यस्तो कमजोरी हुने थियो, जसको फाइदा मस्कोदेखि बेइजिङसम्मका हरेक अधिनायकवादी शासनले तत्कालै उठाउने थिए ।
मध्य–अवधि निर्वाचनअघि नै यस्तो जोखिमपूर्ण कदम चालेर ट्रम्पले परिस्थितिलाई आफ्नो पक्षमा मोडेका छन् । उनले यो प्रमाणित गरेका छन् कि दीर्घकालीन रणनीतिक स्पष्टता हासिल गर्न उनको प्रशासन अल्पकालीन राजनीतिक क्षति व्यहोर्न पनि तयार छ । विश्वसनीय प्रतिरोध क्षमताको मूल मर्म यही हो ।
प्रतिरोध क्षमता केवल सैन्य हातहतियारमा मात्र निर्भर हुँदैन । यो त ‘इच्छाशक्ति’को बुझाइमा आधारित हुन्छ । जब विपक्षीले तपाईंलाई निकै कमजोर, सम्झौतापरस्त वा आगामी निर्वाचनको चिन्तामा डुबेको ठान्छ र तपाईं आफ्ना मुख्य हितको रक्षा गर्न सक्नुहुन्न भन्ने ठान्छ, तब प्रतिरोध क्षमता निष्प्रभावी बन्छ । सातदिने प्रस्तावलाई अस्वीकार गरेर ट्रम्प प्रशासनले निर्वाचनको समयतालिकाको दबाब वा धम्कीमा आफू नझुक्ने कुरा प्रमाणित गरेको छ ।
ट्रम्पको निर्णयले तेहरानस्थित शासन व्यवस्थाबारेको गहिरो बुझाइलाई झल्काउँछ । अमेरिकाले निरन्तर जारी राखेको ‘अधिकतम दबाब’को अभियानका कारण हाल इस्लामिक गणतन्त्र इरान गम्भीर आन्तरिक आर्थिक संकटको सामना गरिरहेको छ । सातदिने प्रस्ताव इरानको आत्मविश्वासको प्रदर्शन थिएन । बरु यो कूटनीतिक पहलको आवरणमा लुकेको हताशपूर्ण कदम थियो । यो कदम केही समयका लागि राहत प्राप्त गर्ने, तेहरानविरुद्ध बन्दै गएको अन्तर्राष्ट्रिय गठबन्धनलाई टुक्य्राउने र असन्तुष्ट आफ्नै जनतासामु स्थितिलाई नियन्त्रणमा राखेको देखाउने प्रयास थियो ।
इरानलाई त्यस्तो राहत दिनु भनेको संकटको भुमरीमा फसेर धराशयी हुने अवस्थामा पुगेको विरोधी शासनलाई जीवनदान दिनुसरह हुन्थ्यो । स्पष्ट छ, यो प्रस्ताव केवल यसकारण आएको हो कि अमेरिकी रणनीति प्रभावकारी साबित भइरहेको छ र इरानको अर्थतन्त्र ध्वस्त हुँदै गइरहेको छ ।
इतिहासले हामीलाई सिकाउँछ कि आतंकवादी शासनसँगको युद्धविराम स्थायी शान्तिको अग्रदूत बिरलै हुन्छन्, तिनीहरू आक्रमणकारीका लागि थप अनुकूल सर्तमा पुनः सशस्त्रीकरण गर्ने, पुनः क्यालिब्रेट गर्ने र टकरावको अर्को क्षण छनोट गर्ने अवसर मात्र हुन् । खुला ढुवानी लेनको छोटो अवधिको ग्यारेन्टीले संकेत गर्छ कि कुनै पनि दिन, खतरा फर्किन सक्छ । यस निर्णयमा हताश हुने आलोचक विदेश नीति स्थापनाका उत्तराधिकारी हुन्, जसले दशकौँसम्म अनन्त, अनिर्णीत र असफल वार्तामार्फत पतन व्यवस्थापन गर्न बिताए । तिनीहरू निरन्तर भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको कठोर वास्तविकताभन्दा अस्थायी सम्झौताको सहज कल्पनालाई प्राथमिकता दिन्छन् ।
राष्ट्रपति ट्रम्पले मोलेको जोखिम चुनौतीपूर्ण छ । खाडीको साँघुरो पानीमा गलत गणनाको सम्भावना सधैँ हुन्छ ।इरानी प्रस्ताव अस्वीकार गर्नु सही कदम हो, किनभने यसले दलीय राजनीतिक सुविधाभन्दा अमेरिकी दृढताको स्पष्टतालाई प्राथमिकता दिन्छ । यसले इरानी सत्तालाई यो पनि सन्देश दिन्छ कि उसको मोलतोल गर्ने क्षमता कृत्रिम हो र व्यवहारमा परिवर्तन नआएसम्म उसको आर्थिक एक्लोपन स्थायी रहनेछ ।
यही नोभेम्बरमा अमेरिकी मतदाताले विभिन्न आन्तरिक तथा विदेश नीतिसम्बन्धी विषयका आधारमा अमेरिकी कंग्रेसको संरचनाबारे निर्णय गर्नेछन् । तर, विश्व मञ्चमा भने ‘राजनीतिक लाभभन्दा सिद्धान्त सर्वोपरि हुन्छ’ भन्ने कुरा प्रदर्शन गर्दै ट्रम्प आफ्नो अडानमा दृढ देखिएका छन् ।
(फ्रान्को रिपब्लिकन पार्टीका राजनीतिक रणनीतिकार तथा डोनाल्ड ट्रम्पको सन् २०१६ र २०२४ को राष्ट्रपतीय अभियानका पूर्वप्रतिनिधि हुन् ।)
अलजजिराबाट
