दुई साताको अन्तरमा विश्वले दुई दुर्लभ रोगको प्रकोप सामना ग¥यो । ‘एन्डिज हान्टाभाइरस’ र ‘बुन्डिबुग्यो इबोला’ नामक प्रकोपले धेरैको ज्यान लियो । सीमित क्षेत्रमा फैलिएका यी दुई प्रकोपलाई नियन्त्रणमा लिन विश्वले महँगो प्रतिक्रिया जनाउनुप¥यो । यस क्रममा रोग देखिइसकेपछि प्रतिक्रिया जनाउने हाम्रो क्षमताको कमजोरी मात्र नभई पूर्वानुमान, रोकथाम तथा सावधानी अवलम्बनमा समेत गम्भीर समस्या रहेको उजागर भएको छ ।
आन्द्र महासागरको दक्षिणी भागको यात्रामा रहेको क्रुज जहाजमा फैलिएको हान्टाभाइरसको प्रकोप बिस्तारै सतहमा आएको थियो । १ अप्रिलमा अर्जेन्टिनी बन्दरगाहबाट हिँडेको क्रुजमा सवार एक यात्रुको ११ दिनपछि मृत्यु भयो । उनको मृत्युको कारण हान्टाभाइरस भएको पुष्टि हुँदासम्म तीन साता बितिसकेको थियो । त्यसबिचमा ‘एमभी होन्डियस’ नामक जहाजमा सवार यात्रु आफ्नो सुरमा अवलोकन यात्रामा हिँडिरहेका थिए ।
हुन पनि हान्टाभाइरस पुष्टि हुनुअघि मृतक यात्रुको मृत्युको कारण प्राकृतिक हुन सक्ने चिकत्सकले नै अनुमान गरेका थिए । रोग यकिन हुनुअघि जहाजमा सवार करिब डेढ सय यात्रुले विभिन्न दुर्गम टापुको भ्रमण गरे । एउटै टेबलमा बसेर खाना खाए । अझ, बिचमा सेन्ट हेलेनामा जहाज रोकिँदा विभिन्न देशका ३० भन्दा बढी यात्रु आ–आफ्ना देशतर्फ उडेका थिए ।
जब जहाजमा हान्टाभाइरस फैलिएको पुष्टि भयो, त्यसपछि विश्व स्वास्थ्य संगठनको समन्वयमा ठुलो उद्धार अभियान चलाइयो । आन्द्र महासागरको एक टापुमा जहाजलाई रोक्न दिन स्पेनी प्रधानमन्त्रीले नै हस्तक्षेप गर्नुप¥यो । त्यसपछि दर्जनौँ देशका यात्रुलाई तिनका सरकारले चार्टर्ड जहाजमार्फत स्वदेश लगे र हप्तौँ आइसोलेसनमा राखे । दोस्रो प्रकोप भने सुरुदेखि नै तीव्र देखियो । अफ्रिकाको रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्रले गत शुक्रबार युगान्डा र दक्षिणी सुडानका दुर्गम प्रान्त इटुरीमा दर्जनौँको इबोलाका कारण मृत्यु भएको जानकारी दियो । प्रकोपले तत्काल चिन्ता उत्पन्न गरे पनि द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा भाइरस केही समयदेखि नै फैलिरहेको पाइयो । यसपटक फैलिएको इबोला दुर्लभ ‘बुन्डिबुग्यो स्ट्रेन’का रूपमा पहिचान गरियो ।
इटुरी क्षेत्र लामो समयदेखि द्वन्द्व र कमजोर स्वास्थ्य समस्यासँग जुध्दै आएको स्थान हो । त्यसै भेगमा यसअघि पनि इबोलाले विनाशकारी प्रकोपको रूप लिएको थियो । दुई वर्षसम्म जारी प्रकोप सन् २०२० मा मात्र अन्त्य भएको थियो । कमजोर स्वास्थ्य पूर्वाधार र द्वन्द्वबिच काम गर्न बाध्य स्वास्थ्यकर्मीले रोग पहिचान गरी प्रतिक्रिया दिनमा ठुलो चुनौती सामना गर्छन् । यस्तोमा प्रारम्भिक पहिचान गर्न तयारीका लागि राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन आवश्यक पर्छ ।
प्राप्त जानकारीअनुसार दुवै प्रकोपको मृत्युदर ३२ प्रतिशत (संक्रमितमध्ये मर्नेको दर) देखिन्छ । उसो त प्रत्येक प्रकोपले पाठ पनि सिकाउँछ । पछिल्ला प्रकोपका सन्दर्भमा यिनले ज्ञात जोखिमको सटिक भविष्यवाणी गरेर त्यसविरुद्ध कदम चाल्नाले धेरैको जीवन बच्ने र अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य संकट रोक्न सकिने पाठ सिकाएका छन् ।
‘एन्डिस हान्टाभाइरस’ मुख्यतः अर्जेन्टिनामा देखिने गरेको छ । र, यसै देशको उसुआइया क्षेत्रबाट बर्सेनि पाँच सयभन्दा बढी जहाजले हजारौँ मानिसलाई आन्द्र महासागरको तल्लो भेगको दृश्यावलोकन गराउँछन् । उसुआइया क्षेत्रबाट अघि बढ्ने क्रुजका यात्रुमा तीव्र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग देखिँदा ‘हान्टाभाइरस’को शंका स्वाभाविक हुनुपर्छ । जहाजमा सवार चिकित्सक र चिकित्सकीय प्रोटोकलले जहाजको प्रस्थानविन्दुमा कायम स्थानीय रोगको परिदृश्यमा ख्याल गर्नुपर्छ । जीवनमा एकपटक गरिने यस्तो यात्रामा निस्कने मानिसले आफूलाई यात्रापछि ‘आइसोलेसनमा’ अलग्गै राख्न चाहँदैन होला । तथापि, यसो नगर्दाको परिदृश्य धेरै खराब हुन सक्छ ।
उता इटुरी क्षेत्रमा, यसअघि फैलिएको इबोलाको ‘जायर स्ट्रेन’को परीक्षण नेगेटिभ आएपछि पनि सम्भावित रोगका केसलाई अलग्गै राखिएको थियो । इबोलाको लामो र पीडादायी इतिहास भएको देशमा, निश्चित रूपमा अन्यथा प्रमाणित नभएसम्म रक्तस्राव ज्वरोका लक्षणलाई सम्भावित रोगकै रूपमा व्यवहार गर्नुपर्छ । व्यवहारमा जोखिमका आधारमा सावधानी अपनाउने भनेको यही हो । अर्थात् भूगोल, स्थानीय रोग ढाँचा र स्थानीय क्षेत्रमा प्रकोपको इतिहासलाई हेरेर चिकित्सक तथा निगरानी प्रणालीले कदम चाल्नुपर्छ । यी ज्ञात जोखिमलाई निरन्तर निगरानी गरेर र भुगोलअनुरूपको प्रोटोकलमा अनुवाद गर्न समर्पित वैज्ञानिक निकाय (जसमा महामारीविद्, पारिस्थितिकीविद्, चिकित्सक र अन्य विशेषज्ञ अनिवार्य हुनुपर्छ)ले मात्र जोखिम कम गर्छ ।
द गार्जियनबाट
