- खाली जमिनमा उभिएर हँसिया, कुटो, कोदालोजस्ता धातुका औजार समात्ने किसान विशाल विद्युतीय लहरको प्रकोपमा परिरहेका छन्
बिहानको पत्रपत्रिका पल्टाउँदा वा फोनको स्क्रिनमा हेर्दा एउटा यस्तो समाचार बारम्बार आउँछ, जसले हाम्रो मन कहिल्यै तोड्दैन, चट्याङ लागेर मानिसको असामयिक मृत्यु । जब कालो बादल आकाशमा मडारिन्छ, त्यसले वर्षाको प्रतिज्ञा र किसानको अनुहारमा मुस्कान ल्याउने अनुमान गरिन्छ । तैपनि, त्यसले अब शान्तिपूर्ण वर्षा मात्र ल्याउँदैनन् । त्यसले ‘मृत्युदण्ड’को ‘वारेन्ट’ बोकेको पनि हुन सक्छ ।
विगत केही वर्षदेखि चट्याङले बंगलादेशको सबैभन्दा भयानक प्राकृतिक प्रकोपमध्ये एकका रूपमा आफ्नो स्थान बलियो बनाएको छ । तथ्यांकले भयानक चित्र प्रस्तुत गर्छ । बंगलादेशमा प्रत्येक वर्ष चट्याङबाट औसत ३०० जनाको मृत्यु हुन्छ । पछिल्लो डेढ दशकमा, मृत्यु हुनेको संख्या चार हजार ५०० नाघेको छ । सबैभन्दा चिन्ताजनक कुरा के छ भने पीडितमध्ये लगभग ७० प्रतिशत सीमान्तकृत किसान र कृषि मजदुर हुन् । घाम र वर्षाको सामना गर्ने, हाम्रो राष्ट्रलाई खुवाउन पसिना बगाउनेहरू किन असमान रूपमा प्रकृतिको क्रोधको सिकार हुन्छन् ? उत्तर भौगोलिक, वैज्ञानिक र गहिरो मानव निर्मित कारकको जटिल मिश्रणमा निहित छ ।
बिजुली चम्कनुको पछाडि एउटा सरल वैज्ञानिक सिद्धान्त छ । जब बादल बन्छ, पानीको बाफ र बरफको क्रिस्टलबिच अत्यधिक घर्षण हुन्छ, जसले गर्दा ठुलो मात्रामा स्थिर बिजुली उत्पन्न हुन्छ । बादलको तल नकारात्मक चार्ज जम्मा हुन्छ भने माथिल्लो भागमा सकारात्मक चार्ज । जब यो चार्ज धेरै विशाल हुन्छ, यो पृथ्वीतिर डिस्चार्ज हुन खोज्छ, सधैँ सजिलो र छोटो बाटो अपनाउँछ । अर्को शब्दमा, यो खुला ठाउँमा सबैभन्दा अग्लो वस्तुमा ठोक्किन्छ ।
हाम्रा किसान विशाल, समतल खेतमा परिश्रम गर्छन् । खुला दलदलजस्ता क्षेत्रमा हामी प्रायः कैयौँ माइलसम्म एउटा पनि अग्लो रुख वा संरचना देख्न सक्दैनौँ । विशाल, खाली क्षेत्रमा एक्लै उभिएर किसान अनजानमा भूदृश्यको सबैभन्दा अग्लो वस्तु बन्छ । अनि बादलबाट झर्ने विशाल विद्युतीय लहरले अनिवार्य रूपमा तिनलाई फेला पार्छ । परिस्थितिलाई अझ खराब बनाउन किसानले स्वाभाविक रूपमा हँसिया, कुटो, कोदालोजस्ता धातुका औजार समात्छन् । धातु अत्यधिक प्रवाहकीय भएकाले, प्रकोपको जोखिम तुरुन्तै बढ्छ, तीव्र विद्युतीय प्रवाहले एक सेकेन्डको अंशमा मानव शरीरलाई जलाइदिन्छ ।
कुनै समय थियो, जब बंगलादेशको ग्रामीण परिदृश्य अग्ला खजुर, नरिवल र सुपारीका रुखले भरिएको थियो । खेतको किनारमा रोपिएका रुखले प्रकृतिको आफ्नै बिजुली निवारकका रूपमा काम गर्थे । हाम्रा गाउँघरमा एक अव्यक्त पारिस्थितिक सद्भाव थियो । चट्याङले मानिसलाई भन्दा खजुरको रुखको बाक्लो, बोक्रालाई प्रहार गर्थ्यो । तर, लोभ र दूरदर्शिताको अभावले गर्दा हामीले इँटाभट्टाको आगो बाल्न वा काठका रूपमा बेच्न तिनलाई अन्धाधुन्ध काट्यौँ । विशाल कृषि भूमि तिनको प्राकृतिक ढालबाट मुक्त भए । यो पारिस्थितिक कवचबाट मुक्त भएका किसान यस मौसममा मृत्युको मुखमा बसेर काम गरिरहेका छन् ।
बढ्दो जलवायु संकटले आगोमा घिउ थपेको छ । विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिले पृथ्वीको तापक्रम माथितिर धकेलिरहेको छ । वातावरणीय वैज्ञानिकले चेतावनी दिएका छन् कि तापक्रममा प्रत्येक एक डिग्री सेल्सियस वृद्धिले चट्याङ १० देखि १२ प्रतिशतले बढ्न सक्छ । तातो वातावरणमा बढी आर्द्रता हुन्छ, जसले गर्दा बादलको घर्षण बढी हुन्छ र फलस्वरूप धेरै बलियो र बारम्बार चट्याङ पर्छ । आकाश हिंस्रक हुँदा सहरमा बस्नेहरू कंक्रिटको छानामुनि लुक्न सक्छन्, खुला ठाउँमा काम गर्ने किसानसँग लुक्ने ठाउँ हुँदैन ।
मौसम र कृषि चक्रको क्रूर संयोगले पनि घातक भूमिका खेल्छ । बंगलादेशमा अप्रिल र जुनको बिचमा पश्चिमी वायु र चट्याङको तीव्रता चरम सीमामा पुग्छ । यस मौसमको भयावहता हालैका तथ्यांकमा स्पष्ट रूपमा उल्लेख छ । मे २०२६ को सुरुसम्ममा देशभरि चट्याङले कम्तीमा ७२ जनाको ज्यान लिइसकेको थियो । मे ६ मा मात्र ६ जिल्लामा आठजनाको मृत्यु भयो । केही साताअघि अप्रिलको अन्त्यतिर धान काट्ने क्रममा एकै दिनमा १४ किसान र मजदुरको मृत्यु भयो ।
यो ठ्याक्कै त्यही समय हो, जब सुनामगन्ज, नेत्रकोना, किशोरगन्ज र अन्य कृषि केन्द्रको विशाल खेतबारीमा धानको कटनी पूर्ण रूपमा भइरहेको हुन्छ । किसानहरू वर्षभरि आफूले लगाएको बाली घर ल्याउने हतारोमा हुन्छन् । कालो बादल लागे पनि तिनले खेत छोड्न अस्वीकार गर्छन्, अचानक आउने बाढीबाट बाली बचाउन आफ्नो ज्यान जोखिममा राख्छन् । गरिबीको पूर्ण निराशा र आफ्नो बालीप्रतिको गहिरो प्रेमले तिनलाई खुला ठाउँमा बस्न बाध्य पार्छ । जब परिवारको एक मात्र कमाउने व्यक्ति चट्याङमा मर्छ, सम्पूर्ण घरपरिवार भोकमरीको छेउमा धकेलिन्छ, र सम्पूर्ण राष्ट्रले एक खाद्य उत्पादक गुमाउँछ ।
बंगलादेशको डेली स्टारबाट
(सरिया बेगम रोकेया युनिभर्सिटीका रिसर्च फेलो हुन्)
