- मुद्रास्फीति र ग्यासको मूल्य बढ्दै गएको र ट्रम्पको मगा अर्थात् मेक अमेरिका ग्रेट अगेन आधारमाथि चुनौती बढेकाले ट्रम्पलाई इरानसँग तत्काल सम्झौता आवश्यक छ
संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानसँग सम्झौता गर्नुबाहेक अरू केही विकल्प छैन । इस्लामाबादमा भएको पहिलो चरणको वार्ता अमेरिकी लाभलाई बलियो बनाउने उद्देश्यले गरिएको एकीकृत प्रदर्शनजस्तो देखिन्थ्यो । इरानी बन्दरगाहको नाकाबन्दी यति छिटो भयो कि ह्वाइट हाउसका अधिकारीहरूले यो रणनीति पहिले नै दिमागमा राखेका हुन सक्छन् । नाकाबन्दीले इरानमा ल्याउन खोजेको आर्थिक पीडालाई पूर्ण रूपमा महसुस गर्न समय लाग्नेछ । तर, ६० प्रतिशत इन्धन क्षमताले पनि तेहरानको अर्थतन्त्र र यसको तेलमा निर्भर चीनजस्ता सहयोगीलाई थप असर गर्नेछ ।
दोस्रो चरणको वार्तामा सफलताको सम्भावना राजनीतिक आवश्यकता र वार्ताको टेबलमा रहेका व्यक्तिको दृष्टिकोणमा भर पर्छ । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प खुलेआम सम्झौता चाहन्छन् र भन्छन्– इरान पनि वार्ता चाहन्छ । मुद्रास्फीति र ग्यासको मूल्य बढ्दै गएको र ट्रम्पको मगा (मेक अमेरिका ग्रेट अगेन) आधार खुलेआम विद्रोहमा रहेको अवस्थामा ट्रम्पलाई तत्काल सम्झौताको आवश्यकता छ ।
ट्रम्पको निरन्तर परिवर्तनशील अडान ध्यानको कमी, स्मरणशक्तिको समस्या वा अपरम्परागत वार्ता ढाँचाबाट उत्पन्न भएको हो भनेर अनुमान गर्न गाह्रो छ । तर, तपाईंको विपक्षीलाई तपाईं के चाहनुहुन्छ भनेर जान्न वार्ता रणनीतिको रूपमा यसको सीमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ ।
इरानले सांस्कृतिक युद्ध जिते पनि, मध्य पूर्वमा अभूतपूर्व आगो फैलाए पनि, आफ्नो मन्त्रिपरिषद् र सुरक्षा उपकरणको क्रूर पतन सहे पनि तत्काल सम्झौताको आवश्यकता छ । प्रचारको दुनियाँ वास्तविक संसार होइन । उनीहरूको हमला कति प्रभावकारी छ भनेर दैनिक घोषणामा दाबी गरिएता पनि १३ हजारभन्दा बढी लक्ष्यमा भएको प्रहारपछि तेहरानको अवस्था धेरै खराब छ ।
३९ दिनको बम विस्फोटबाट भएको क्षति अकाट्य छ । अयातोल्लाह अली खामेनीको स्थानमा अर्का नेता आएका छन् भनेर अमेरिकी नेतृत्वको आलोचना भइरहेका वेला नयाँ नेता मोजतबा अझै सार्वजनिक रूपमा देखिएका छैनन् । इरानी क्रान्तिकारी गार्ड कोर्प्स (आइआरजिसी ) अब नेतृत्वको तेस्रो चरणमा छ । तिनीहरू रक्तपातको बदला लिन चाहने कट्टरपन्थी हुन सक्छन् । इरानको स्पष्ट शक्ति वास्तविक सैन्य विजयबाट नभई उल्लेखनीय सहनशीलताबाट उत्पन्न हुन्छ । तर, यो अभूतपूर्व क्षेत्रीय कमजोरीको क्षणमा छ । यसले आफ्ना अधिकांश खाडी छिमेकीलाई सैन्य रूपमा आक्रमण गरेको छ । इराक आंशिक रूपमा जोगिएको थियो, तर यसको समर्थनमा विभाजित छ । पाकिस्तान मध्यस्थता गरिरहेको छ, तर साउदी अरेबियासँग रक्षा सन्धि छ, जसले यसको अन्तिम बफादारी स्पष्ट देखाउँछ । नजिकैका खाडी राष्ट्रलाई तेहरानले आफ्नो दाह्रा देखाएको छ, तर ठुलो मूल्य चुकाएर । जब शान्ति र समृद्धिको विलासी आवरणलाई चकनाचुर पारेकोमा छिमेकीले तपाईंलाई घृणा गर्छ, तब आफूलाई फस्टाउन गाह्रो हुन्छ । इरानको अवस्था यही हुनेछ ।
विशेषगरी पाकिस्तानमा १६ घण्टाको वार्तापछि अमेरिका र इरानको अडान कति अनौठो रूपमा नजिक थियो भन्ने कुरालाई मनन गर्दा दुवै देश पूर्ण शत्रुतामा फर्कने सम्भावना कम देखिन्छ । कूटनीतिक वार्ताको बयानबाजी प्रायः विपरीत बोल्न सक्छ । शान्ति वार्ताको एउटा नियम यस्तो हुन सक्छ, यदि वार्ता खराब भइरहेको छ भने थप वार्तालाई प्रोत्साहन गर्न भित्रभित्रै प्रगति भइरहेको हुन्छ ।
तर, दुवै पक्ष हर्मुजको जलमार्ग पुनः खोल्न सकिन्छ भन्ने कुरामा सहमत देखिन्छन् । अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहमा गरेको नाकाबन्दीले यस मुद्दामा तेहरानको प्रभावलाई नाटकीय रूपमा कम गरेको छ । यसबिचमा इरानले युद्धविराम अवधिभर हर्मुज नाका खुला गर्ने घोषणा गरेको २४ घन्टा नबित्दै आफ्नो बाचाबाट पछाडि हट्यो । इरानलाई थाहा छ कि चीनमाथिको दबाब कम गर्न स्वतन्त्र यातायातलाई अनुमति दिन आवश्यक छ । विवाद अब सम्झौताको वास्तविक सारभन्दा विवरणबारे बढी छ ।
दुवै पक्ष इरानको आणविक संवर्द्धनमा रोक लगाउन सहमत छन् । एक अमेरिकी अधिकारीको भनाइमा तेहरान पाँच वर्षसम्म आणविक संवर्द्धनमा रोक लगाउन चाहन्छ, अर्थात् अर्को अमेरिकी राष्ट्रपतिको आधा कार्यकालसम्म । तर, छलफलसँग परिचित एक स्रोतका अनुसार अमेरिका २० वर्ष चाहन्छ । यहाँ रचनात्मक गणितले सजिलो सम्झौता प्रदान गर्छ । यस वर्ष र गत वर्ष बम विस्फोट गरेर इरानको संवर्द्धन क्षमता घटाइएको छ । बाँकी रहेका ४०० किलोग्रामभन्दा बढी ६० प्रतिशत संवर्द्धित युरेनियम हुन्, जुन ट्रम्पको भनाइमा धुलोमा गाडिएको छ । अमेरिका र इजरायली हवाई प्रभुत्व र निगरानीको वर्तमान अवस्थामा तेहरानले यो भण्डारलाई चाँडै बममा रूपान्तरण गर्न सक्ने सम्भावना कम छ । आणविक संवर्द्धनको मुद्दा इरानी सार्वभौमिकताको हो, जुन अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी (आइएइए) प्रयोग गरेर यसलाई रुसमा पठाएर, बेचेर वा कन्टेनरको निगरानी गरेर समाधान गर्न सकिन्छ ।
इरान, लेबनान र अन्यत्र रहेका आफ्ना प्रतिनिधिलाई एक्लै छोड्न चाहन्छ । हिजबुल्लाहले हप्तौँको लडाइँ र रकेट आक्रमणमा यो कुरा स्पष्ट पारेको छ कि २०२४ को युद्धले उनीहरूलाई स्थायी रूपमा कमजोर बनाएको छैन । दक्षिणमा दीर्घकालीन कब्जाका लागि इजरायलको चाहना अझै पनि अस्पष्ट छ र उनीहरूको आक्रमण देखिन्छ । उनीहरूको आवधिक क्रूरता प्रायः देखिन्छ । लेबनानको सरकार वर्षौंपछि इजरायलसँग पहिलोपटक प्रत्यक्ष वार्तामा छ । तर, यसले फेरि पनि स्पष्ट रूपमा हिजबुल्लाहलाई निःशस्त्रीकरण गर्ने आफ्नो वाचा पूरा गर्न सकेको छैन र निकट भविष्यमा त्यसो गर्ने सम्भावना पनि छैन । उदीयमान वार्ताले सम्भवतः यो मुद्दालाई छिट्टै सम्बोधन गर्नेछ । अमेरिका–इरान सम्झौताको अगाडि रहेका कठिनाइ चानेचुने छैनन् ।
ट्रम्पले विगत दुई महिनामा लगभग सबैलाई निराश पारेका छन्, पोप लियोदेखि इजरायलसम्म । उनले आफ्नो पहिलो प्रमुख युद्धबाट बाहिर निस्कन आवश्यक छ, जुन सम्झौता उनका (पूर्व) समर्थकले फेब्रुअरी २८ अघिको हामी बाँचिरहेको संसारभन्दा राम्रोसँग बेच्न सक्छन् ।
ट्रम्पलाई दुइटा स्थायी प्रश्नले सताउनेछन् । के इरानसँगको कुनै ठुलो सम्झौता राष्ट्रपति बाराक ओबामाले २०१५ मा हस्ताक्षर गरेको र ट्रम्पले आफ्नो पहिलो कार्यकालमा तोडेको सम्झौताभन्दा राम्रो देखिन्छ ? यसलाई परिभाषित गर्न गाह्रो हुनेछ, इरानको आणविक पूर्वाधारमा ठुलो क्षति पुगेको छ र ट्रम्पले यसलाई समृद्ध सामग्री वा थप समृद्ध गर्ने माध्यमविना नै छाड्न खोजिरहेका छन्, त्यसैले त्यो पहुँचभित्र छ । दोस्रो भनेको धुलोबाट बाहिर निस्कने इरानको विशेषता हो, धेरै कमजोर, क्षतिग्रस्त, पूर्वाधार क्षतिको साथ जुन एक पुस्ताका लागि महसुस गर्न सकिन्छ । तर, यसको लचिलोपन स्वयं स्पष्ट छ र विगत एक वर्षको अनियमित युद्धले इरानलाई आफ्नो रक्षाका लागि बलियो माध्यमको आवश्यकता छैन भनेर सुझाव दिने कुनै पनि मध्यम आवाजलाई निर्णायक रूपमा मौन पारेको छ ।
ट्रम्पले इरानको बम बनाउने माध्यमलाई कम गर्ने सम्झौता गर्न सक्छन् । तर, उनको रोजाइको पहिलो युद्धको अनपेक्षित परिणाम बाहिर आउन थालेका छन् । पहिलो कुरा त यो हो कि इरानका कट्टरपन्थीले निःसन्देह अहिले पहिलेभन्दा बढी बमको आवश्यकता महसुस गरिरहेका छन् ।
हर्मुज जलमार्गमा इरानको फेरि अवरोध
तेहरान/ इरानले अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा तेल प्रवाह हुने नाका हर्मुज जलमार्गलाई पुनः बन्द गरेको छ । युद्धविराम अवधिभर हर्मुज नाका खुला गर्ने घोषणा गरेको २४ घण्टा नबित्दै इरानले पुनः बन्द गरेको हो । प्रमुख ढुवानी च्यानल हर्मुजलाई शुक्रबार इरानले खोलेको थियो । इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले शुक्रबार जलघाँटी खुला भएको घोषणा गरे पनि शनिबार संसद्का सभामुख मोहम्मद बगेर गालिबाफले अवरोध कायमै रहने चेतावनी दिए । इरानी सेनाले हर्मुजमा केही जहाजमाथि हमला गरेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन् । हर्मुज बन्द गर्ने बताएपछि कैयौँ पानीजहाजले आफूहरू आक्रमणमा परेको जानकारी दिएका छन् । ओमानभन्दा २५ माइल टाढा एउटा ट्यांकर र एउटा कन्टेनर पानीजहाजमाथि आक्रमण भएको हो । इरानको सुरक्षा परिषद्ले युद्धको अन्त्य नभएसम्म हर्मुजको जलमार्ग नियन्त्रण गर्न कटिबद्ध रहेको बताएको छ भने इरानी बन्दरगाहहरूमा अमेरिकी नाकाबन्दीलाई ‘युद्धविरामको उल्लंघन’ भनेको छ । यसअघि इरानसँग सम्बन्धित पानीजहाजमाथि अमेरिकाले नाकाबन्दी लगाएकाले पुनः उक्त जलमार्ग नियन्त्रणमा लिन लागेको इरानी सेनाले बताएको छ । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँग ‘धेरै राम्रो कुराकानी’ भइरहेको बताएका छन् ।
विल्स लन्डनस्थित सिएनएनका प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा संवाददाता हुन्
– सिएनएनबाट
