- चीन दक्षिण अमेरिकी क्षेत्रको भूराजनीतिक खेलमा फस्नबाट सचेत देखिए पनि भेनेजुएलाविरुद्ध सम्भावित अमेरिकी हमलाको समयमा चाल्ने कदमबारे भित्रभित्रै बेइजिङले रणनीतिक तयारी गरिरहेको छ
भेनेजुएला र अमेरिका युद्धको सँघारमा पुगेको वेला चीनले अमेरिकी कार्यको निन्दा गर्दै आवाज उठाइरहेको छ । बेइजिङको विचारमा वासिङटनको बढ्दो गतिविधि (भेनेजुएलाका तेल ट्यांकर कब्जा गर्ने, लागुपदार्थ तस्करी गर्ने कथित डुंगामाथि प्रहार गर्ने र भेनेजुएलाको तटमा नाकाबन्दी लगाउने) अमेरिकी एकपक्षीयताको उदाहरण हो । अमेरिकाले अर्को देशको सार्वभौमसत्ता र संयुक्त राष्ट्र संघको बडापत्रको उल्लंघन गरेको जनाएको छ ।
डिसेम्बर १७ मा आफ्ना भेनेजुएली समकक्षीसँगको टेलिफोन वार्तामा चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीले अमेरिकी ‘एकतर्फी धम्की’ को विरोध गरे र भेनेजुएलाको ‘आफ्नो सार्वभौमसत्ता र राष्ट्रिय मर्यादाको रक्षा गर्ने अधिकार’ को लागि आफ्नो समर्थन व्यक्त गरे । तैपनि, बेइजिङले काराकासलाई उपयुक्त प्रस्ताव गर्न असफल भएको छ । चीन भूराजनीतिक पासोमा पर्नबाट स्पष्ट रूपमा सतर्क छ र यसको निष्क्रियताले ल्याटिन अमेरिकामा यसको प्रभावको सीमा देखाउँछ ।
ल्याटिन अमेरिकासँगको संलग्नता
दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि चीनले ल्याटिन अमेरिकी देशहरूसँग आर्थिक सम्बन्ध विस्तार गर्दै आएको छ । बेइजिङ अहिले दक्षिण अमेरिकाको शीर्ष व्यापारिक साझेदार हो, यो यस क्षेत्रमा अमेरिकाको सबैभन्दा नजिकको सहयोगीमध्ये एक मेक्सिकोको दोस्रो ठुलो व्यापारिक साझेदार पनि हो ।
ल्याटिन अमेरिकी देशहरूसँग चीनको संलग्नता उनीहरूको अर्थतन्त्रबिचको उच्च स्तरको पूरकताले प्रेरित छ । कृषि वस्तुहरू विशेष गरी ब्राजिल, अर्जेन्टिना र उरुग्वेका सोयाबिनले चीनको खाद्य सुरक्षामा सुधार गरेको छ । विशेष गरी अमेरिकासँगको व्यापार युद्धको समयमा चीनले सुधारको अवसर पाएको छ । त्यस्तै चिली, अर्जेन्टिना र बोलिभियाबाट लिथियम कार्बोनेट जस्ता खनिजहरू चीनको द्रुतगतिमा बढ्दो विद्युतीय सवारीसाधन (इभी) उद्योगका लागि अपरिहार्य भएका छन् ।
हालैका वर्षहरूमा ल्याटिन अमेरिकामा चिनियाँ विद्युतीय सवारीसाधनको निर्यात बढेको छ, जुन २०२३ मा मात्र ५५ प्रतिशतले बढेको थियो । यस क्षेत्रले चीनको अत्यधिक क्षमताको समस्यालाई कम मात्र गरेको छैन, बरु पश्चिमा देशहरूले लामो समयदेखि अस्वीकार गर्दै आएको हुवावेको ५जीजस्ता चिनियाँ दूरसञ्चार प्रविधिलाई पनि बजार प्रदान गरेको छ । हाल, हुवावेको ५जी उपकरणहरू अधिकांश ल्याटिन अमेरिकी देशहरूमा छन् ।
परम्परागत रूपमा ल्याटिन अमेरिकाका लागि आफ्नो पछाडिको आँगनको रूपमा हेर्ने अमेरिका स्वाभाविक रूपमा यस क्षेत्रमा चीनको बढ्दो प्रभावप्रति शंकास्पद बनेको छ । फेब्रुअरीमा अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियो (जसले पहिले चीनको कम्युनिस्ट पार्टीलाई दुष्ट शासन भन्थे)ले यस क्षेत्रभरि कूटनीतिक गतिरोध सुरु गरे । पश्चिमी गोलार्धमा सिपिसीकोे प्रभावको प्रतिरोध गर्ने अभियानमा रहेको घोषणा गर्दै उनले धेरै ल्याटिन अमेरिकी देशहरूलाई चीनसँगको सम्बन्ध घटाउन मनाउन खोजे ।
आर्थिक सहयोगको आकर्षक वैकल्पिक मोडेल प्रस्ताव गर्न असमर्थ र शुल्कमार्फत जबर्जस्ती गर्ने रणनीति रोजे पनि प्रभावको यो लडाइँमा वासिङटनको हात छ । उदाहरणका लागि ताइवान चीनको अविभाज्य भाग हो भनेर स्वीकार गर्दै यस क्षेत्रका अधिकांश देशहरूलाई एक चीन नीति पालना गर्न आर्थिक रूपमा प्रलोभनमा पारिए पनि यो क्षेत्र ताइवानका लागि कूटनीतिक समर्थनको अन्तिम गढ बनेको छ । किनकी ल्याटिन अमेरिका र क्यारेबियनका सात देशहरूले ताइवानसँग औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध कायम राखेका छन् ।
यस हप्ता अमेरिकाले ठुलो विजय हासिल गरेको सिद्ध भयो जब ट्रम्प समर्थित रूढीवादी नासरी असफुराले होन्डुरसमा राष्ट्रपति चुनाव जिते । निर्वाचन अभियानको क्रममा असफुराले चीनसँग कूटनीतिक सम्बन्ध तोड्ने र ताइवानसँग औपचारिक सम्बन्ध पुन: स्थापित गर्ने वाचा गरे । विगत एक वर्षमा, ट्रम्प प्रशासनमातहत रहेर धेरै ल्याटिन अमेरिकी देशहरूले चीनसँग आर्थिक सम्बन्ध सीमित गर्न अमेरिकी दबाबमा झुकेका छन् ।
फेब्रुअरीमा पानामा औपचारिक रूपमा चीनको बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभबाट अलग्गियो । त्यसपछि मार्चमा पानामा नहरको हङकङस्थित अपरेटरले आफ्नो अधिकांश हिस्सेदारी अमेरिकी कम्पनीहरूको समूहलाई बेच्ने घोषणा गर्यो । महत्वपूर्ण जलमार्ग चीनद्वारा नियन्त्रित छ भन्ने ट्रम्पको आरोपपछि यो कदम आएको थियो । डिसेम्बरमा मेक्सिकोले जनवरी १ देखि लागू हुने गरी चिनियाँ सामानमा ५० प्रतिशतसम्मको कर लगाउने घोषणा गर्यो ।
भेनेजुएलामा अमेरिकी दबाब चीनसँगको उसको घनिष्ठ सम्बन्धसँग सम्बन्धित छैन, बरु अमेरिकी घरेलु राजनीतिसँग बढी सम्बन्ध छ । रुबियोले विपक्षी विचारधारा राख्ने भेनेजुएला र क्युबालीलार्ई खुसी पार्न खोजिरहेका छन् । तैपनि, काराकसमा कुनै पनि शासन परिवर्तनले चीनको हितलाई निश्चित रूपमा हानि पुर्याउनेछ । भेनेजुएलाको कच्चा तेलको सबैभन्दा ठुलो ग्राहकको रूपमा भेनेजुएलामा शान्ति र स्थिरता कायम राख्नमा चीनको स्वार्थ छ । चीन आफैं भेनेजुएलाको तेलमा पूर्ण निर्भर भने छैन । बेइजिङ भनेजुएलाको शीर्ष १० कच्चा तेल आपूर्तिकर्ताहरूमा पनि छैन । तर भेनेजुएला तेल ट्यांकरमा अमेरिकी अवरोधले चीनको ऊर्जा रणनीतिलाई कमजोर बनाउँछ ।
चीनले भेनेजुएलामा बढ्दो तनावलाई आर्थिक दृष्टिकोणबाट मात्र नभई भूराजनीतिक दृष्टिकोणबाट पनि हेर्छ । अमेरिकी विश्वव्यापी शक्ति प्रक्षेपणको बृहत् सन्दर्भ महत्वपूर्ण छ । हालै जारी गरिएको राष्ट्रिय सुरक्षा रणनीति (एनएसएस)मा ट्रम्प प्रशासनले अमेरिकाले विश्वको पहरेदारको रूपमा काम गर्ने दिन सकिएको घोषणा गर्यो ।
यद्यपि, उल्लेखनीय कुरा के छ भने एनएसएसले चीनलाई अमेरिकाका लागि सबैभन्दा ठुलो खतराको रूपमा हेरेको छैन, तैपनि यसले अमेरिकी सरकारले सैन्य माध्यमबाट ताइवानमा चिनियाँ महत्वाकांक्षालाई रोक्न सक्षम सेना कायम राख्ने बताएको छ । यो दस्तावेजले अमेरिका–भेनेजुएला तनाव बढ्दै जाँदा चीनलाई मिश्रित संकेत पठाएको छ । एकातिर, अमेरिकाले चीनसँगको प्रतिस्पर्धालाई बेवास्ता गर्दै पश्चिमी गोलार्धमा आफ्नो प्रभुत्व पुन: स्थापित गर्नमा ध्यान केन्द्रित गरेको देखिन्छ ।
अर्कोतर्फ, यसले एसियामा विच्छेदन संकेत गर्न कुनै महत्वपूर्ण कदम चालेको छैन । उदाहरणका लागि दक्षिण कोरिया र जापानमा रहेका यसका सैन्य अड्डाहरू पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा छन् । वासिङटनले आफ्नो बयानबाजी र देखावटी भूराजनीतिक परिवर्तनको साथ सुरक्षाको गलत भावनामा फसाउन खोजिरहेको हुन सक्ने बेइजिङलाई डर छ । त्यसले यो सतर्क रहन्छ । एनएसएसको चेतावनीपछि चीनले ल्याटिन अमेरिका र क्यारिबियनमा नीति पत्र जारी गर्यो । हालैका घटनाहरूको प्रतिक्रियामा यो पत्रले बेइजिङको लडाइँलाई अमेरिकाको ढोकामा पुर्याउने प्रयासलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ ।
यस सन्दर्भमा र चीनसँग भेनेजुएलाको सीमित आर्थिक मूल्य र यसको भूराजनीतिक दूरीलाई ध्यानमा राख्दै, चिनियाँ सरकारले ल्याटिन अमेरिकी देशको रक्षा गर्न कुनै पनि स्रोतसाधन नियन्त्रण गर्नेछैन । अमेरिकी आक्रमणको अवस्थामा चीनले बहुध्रुवीय विश्वको आफ्नो दृष्टिकोणलाई प्रवद्र्धन गर्न र आफूलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र संयुक्त राष्ट्र संघको बडापत्रको समर्थकको रूपमा स्थापित गर्ने सम्भावना छ । लामो समयसम्म चल्ने युद्धमा फसेको अमेरिकालाई यसले सकारात्मक विकास मान्नेछ, तर चीन भेनेजुएलाको सहयोगमा निश्चित रूपमा आउनेछैन ।
यद्यपि, अमेरिकाले भेनेजुएला सरकारलाई ढाल्दा यस क्षेत्रमा चिनियाँ शक्तिको सीमा उजागर हुनेछ । यस्तो परिदृश्यले नि:सन्देह धेरै ल्याटिन अमेरिकी देशहरूलाई आक्रामक अमेरिकाविरुद्ध चीनसँग पंक्तिबद्ध हुनु राम्रो विचार हो कि होइन भनेर पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्नेछ ।
सियाओटोङ होराइजन इनसाइट्स सेन्टरका अनुसन्धानकर्ता हुन् ।
अलजजिराबाट
