दुई साताअघि पोखरा आउँदा फेवाताल घुम्न पुगेकी भक्तपुरकी मीरा खड्का घरायसी कामका कारण आइतबार पुनः पोखरा आइपुगिन् । उनी सोमबार बिहान फेवातालस्थित वाराही मन्दिर दर्शनका लागि पुग्दा तालमा पानीको सतह घटेको देखेर अचम्मित भइन् । तुरुन्तै उनले नजिकै रहेका डुंगाचालकसँग यसको कारण सोधिन् ।
फोटो तथा भिडियोमा फेवाताल देखेकी चितवनकी शर्मिला पौडेल सोमबार फेवाताल पुग्दा फोटोमा देखेजस्तो रूप पाइनन् । उनले फोटोमा देखेको ताल र प्रत्यक्ष देखेको तालमा आकाश जमिनको फरक पाएपछि छक्क परिन् । हिजोआज पोखरा आउने अधिकांश पर्यटक पोखराको प्रमुख पर्यटकीयस्थल फेवातालको स्वरूप देखेपछि अचम्ममा पर्ने गरेका छन् । कारण हो, बाँध मर्मतका लागि पानीको सतह घटाएपछि देखिएको दृश्य ।
तालको बाँध जीर्ण अवस्थामा पुगेपछि त्यसको मर्मतका लागि भन्दै जलस्रोत तथा सिँचाइ डिभिजन कार्यालय कास्कीले पानीको सतह एक मिटर घटाएको हो । पानीको सतह घटेपछि तलको किनार कहीँ चार मिटरदेखि कतै ५० मिटर परसम्म पुगेको छ । ताल किनारका अधिकांश भाग समुद्रका बिचजस्ता देखिएका छन् । ताल किनारमा लेदो माटोसँगै रहेका डुंगाहरू हिलो माटोमा गाडिएको अवस्थामा रहेका थिए ।
४० वर्षपछि पहिलोपटक बाँध मर्मत
ताल संरक्षणका लागि भन्दै ०१८ मा पहिलोपटक बाँध बाँधिएको थियो । सो बाँध ०२८ मा भत्कियो । ०३५ मा पुरानो स्थानभन्दा केही तल चार ढोकासहितको नयाँ बाँध निर्माणको काम सुरु गरियो । निर्माणको काम भने तीन वर्षपछि सम्पन्न भएको थियो । निर्माण गरिएको बाँधको समय–समयमा मर्मत गर्नुपर्ने भए पनि सामान्य मर्मत गरिँदै आएको थियो । जसकारण बाँधको ढोकामा पानी रोक्न प्रयोग भएका रवरसिल खिइँदै गएपछि पानी लिक भइरहेको थियो । बाँध बनेको करिब ४० वर्षपछि पहिलोपटक ‘लार्ज स्केल’मा मर्मत गर्न लागिएको हो । ढोकाको रवरसिलसँगै गेटको मर्मत, गेटको स्टेप लकको दाँती मर्मत, बाँधबाट बगेको पानी खस्ने स्थान डाउनस्टिम साइटमा यसअघि जाली राखिएकोमा त्यसलाई हटाएर ढलान गर्ने र आवश्यकताअनुसार रंगरोगन गर्नेलगायतका काम गरिने जलस्रोत तथा सिँचाइ डिभिजन कार्यालय कास्कीका प्रमुख किरण आर्चायले जानकारी दिए । मर्मतका लागि एक करोड बजेट विनियोजन भएको छ ।
बाँधसँगै तल्लो भाग अर्थात् फेवातालबाट सिँचाइका लागि पानी लगिएको कुलोको मर्मतका लागि पानीको सतह घटाइएको आर्चायले जानकारी दिए । मर्मतको सबै काम पानीभित्र गर्नुपर्ने भएकाले तालको सतह घटाउनुपरेको उनको भनाइ छ । तालको पानी यसअघि समुद्र सतहबाट ७९३ मिटरमा रहेकोमा हाल पानी घटाउँदा ७९२ मिटर रहेको आचार्य बताउँछन् । आफूहरूलाई कामका लागि दुई मिटर घटाउनुपर्ने भए पनि एक मिटर पानी घटाइपछि तालको चारैतिर आफूहरूले अवलोकन गरेको र स्थानीयले समेत धेरै घटाउन नहुने भनेपछि एक मिटर घटाएर काम सुरु गरेको उनको भनाइ छ । मर्मतपछि बाँधको आयु बढ्ने आचार्यले बताए । बाँधको गेट रवरसिल मर्मतपछि तालमा पानीको सतह पुनः पहिलेको अवस्थामा आउने र मर्मतका लागि करिब एक महिना लाग्ने बताइएको छ । मर्मत सकिएपछि फिर्के र सेती नदीको पानी डाइभर्ट गरेर तालमा ल्याइनेछ ।
फेवातालको उपल्लो भेगमा जलारी समुदायको बाक्लो बस्ती छ । उनीहरूले प्रायः तालमा माछापालन गर्ने र तालमा रहेको माछा मारेर आफ्नो जीविकोपार्जन गर्दै आएका छन् । मर्मतका लागि भन्दै एक्कासि पानी सुकाएको भन्दै जलारीहरू असन्तुष्ट बनेका छन् । आफूहरूलाई खबर नगरी पानी सुकाउँदा धेरै माछा मरेको र केही माछा बगेर गएको भन्दै उनीहरूले असन्तुष्टि जनाएका हुन् ।
ताल अतिक्रमण निरन्तर
फेवाताल फैलावट बढाउन सर्वोच्च अदालतले दिएको आदेश कार्यान्वयनमा ढिलाइ हुँदा यसअघि पनि विभिन्न व्यक्तिहरूले तालको मापदण्ड मिचेर संरचना निर्माण गर्दै आएका छन् । गत २७ मंसिरमा खगराज आचार्यको जग्गामा व्यवसायी दीपेश श्रेष्ठले रातारात पक्की पर्खाल लगाएका थिए । पछि महानगरले डोजर प्रयोग गरेर भत्काएको थियो । बसुन्धरा पार्क निजी क्षेत्रलाई दिने निर्णय हुँदा त्यसविरुद्ध मुद्दा दायर गर्दै निजी क्षेत्रलाई दिनबाट रोक्न सघाएकी अधिवक्ता भगवती पहारीले अहिले ताल अतिक्रमण गर्न खोज्नेहरू सल्बलाएको बताइन् । योवेला विगतमा भन्दा धेरै खबरदारी र निगरानी गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।
रातारात बाटो खन्ने दुईजना प्रहरीको नियन्त्रणमा
जीर्ण बनेको फेवातालको बाँध मर्मतका लागि पानी घटाएका वेला विगतमा ताल मापदण्ड मिच्ने र अवैध संरचना निर्माण गर्नेहरूले आफ्नो सक्रियता बढाएको पाइएको छ । फेवातालको सिरानतर्फ रातमाटेमा यही मौका छोपेर भइरहेको सडक संरचनालाई समेत बिगार्दै ताल किनारतर्फ बाटो लैजान डोजर प्रयोग गर्ने दुईजनालाई सोमबार बिहान प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएकोे छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय कास्कीका प्रवक्ता प्रहरी नायव उपरीक्षक सुवास हमालका अनुसार पोखरा महानगरपालिका–१८ सेदीका हरिबहादुर थापा र राजेश थापाले स्वीकृतिविना दुईवटा जेसिबी प्रयोग गरी बाटो खनेका हुन् । थापाद्वय, जेसिबीसहित चालकलाई पनि प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको छ ।
रातारात सडक खनेको जानकारी पाएपछि आफू फिल्डमै पुगेर रोकेको र बिहानै प्रहरीको जिम्मा लगाएको पोखरा महानगरपालिका–१८ का अध्यक्ष रणबहादुर थापाले जानकारी दिए । लेकसाइडबाट पामे, हुँदै घाटीछिनाबाट अगाडि बढ्ने पक्कीबाटोको डिलबाटै कटान गरी बाटो खनेको पाइएको उनले बताए । विगतमा तालको सीमांकन गरिएको पिलर पुर्ने र तालको जग्गा हडप्ने नियतका साथ बाटो खनिएको वडाध्यक्ष थापा दाबी गर्छन् ।
पोखरा महानगरपालिकाका इन्जिनियर महेन्द्र गोदारका अनुसार सडकको डेढ मिटर आधार नै काटेर ताल किनारमाथि बाटो खनिएको छ । २१ मिटर लामो खनेपछि उनीहरूलाई नियन्त्रणमा लिइएको हो । पक्की सडक संरक्षण गर्न रिटेनिङवाल लगाउनुपर्ने देखिएकाले उनीहरूलाई नै त्यसको लागत बेहोर्नुपर्ने गरी क्षतिपूर्ति भराइने गोदारले बताए । ‘पक्की सडकको ‘राइट आफ वे’ नै भत्काइएको छ । अब बाटो संरक्षण गर्न रिटेनिङवाल लगाउनुको विकल्प छैन । उनीहरूलाई नै महानगरले त्यो वाल लगाउन लगाउँछ । तर, कति लागत लाग्ने भन्ने पूरै स्टिमेट तयार भइसकेको छैन,’ उनले भने ।
सीमांकनको काम टुंग्यायौँ : पुण्य पौडेल संयोजक, फेवाताल सीमांकन तथा नक्सांकन समिति
फेवा बाँध मर्मतका लागि तालको पानी अचानक घटाउँदा फेवातालको सीमांकन तथा नक्सांकन प्रभावित हुने वा प्रभावित पार्ने चिन्ता पोखरावासीले गरेका छन् । अहिले बाँध खोल्दा पानीको भागबाहेकको जग्गा आफ्नो रहेको भन्नेहरू पनि देखिएका छन् ।
तर, फेवाताल सीमांकन तथा नक्सांकन समिति संयोजक पुण्य पौडेलले यसले कुनै असर नगर्ने बताए । उनले फेवातालको सीमांकनको कार्य सकिसकेकोसमेत दाबी गरे । ‘हाम्रो सीमांकनको कार्य सकिइसकेको छ,’ उनले भने, ‘यसमा थप अध्ययन गरेर प्रतिवेदन पेस गर्दै छौँ ।’
फागुनको पहिलो हप्ताको सुरुवातमै प्रतिवेदन बुझाउने तयारी रहेको उनको भनाइ छ । उनका अनुसार सीमांकनको अध्ययन गरेर नक्सा बनाउने तयारीमा समिति छ । अहिले नै तालको क्षेत्रफल कति भन्ने विषयमा भने बताउन नमिल्ने उनले बताए ।
