संविधानलाई नै शक्ति दुरुपयोगको औजारको रूपमा प्रयोग गरिने राज्यमा कुनै प्रणाली बसाउन निकै कठिन हुन्छ
पेरुले नोभेम्बरमा तीनजना राष्ट्रपति पायो, त्यो पनि दश दिनको अन्तरमा । एकजना त जम्मा ६ दिन मात्र सत्तामा टिके । अहिलेका अन्तरिम राष्ट्रपति फ्रान्सिस्को सगास्ती अप्रिलमा तोकिएको आमनिर्वाचनसम्मका लागि मात्र हुन् । तर, उनी त्यस समयसम्म सत्तामा रहने कुराको पनि सुनिश्चितता छैन । यदि उनी टिके भने पनि उनीपछि को आउनेछन् ? पेरुमा यस प्रश्नले आशाभन्दा बढी निराशा उत्पन्न गराइरहेको छ ।
२०औँ शताब्दीमा पेरुले आठपटक सैन्य कु भोग्यो । तर, पछिल्लो दुई दशकमा देश तुलनात्मक रूपमा स्थिर रूपमा अघि बढेको थियो । यस अवधिमा गरिबीमा ह्रास आयो र देशको आर्थिक वृद्धि स्थिर देखिन्छ । तर पनि भ्रष्टाचार भने घट्नुको साटो झन् गहिरिएको छ । पछिल्ला चार राष्ट्रपतिविरुद्ध भ्रष्टाचार मुद्दामा अनुसन्धान चलिरहेको छ । चारैजनालाई ब्राजिलको विशाल निर्माण कम्पनी ओडेब्रेख्तसँग पैसा लिएको आरोप लागेको छ । पेरुमा यस ब्राजिलियन कम्पनीले देशको लगभग सबै हिस्सालाई भ्रष्ट बनाएको जस्तो देखिन्छ । विशाल भ्रष्टाचारविरोधी अभियानले आमआक्रोशलाई केही मत्थर गरेको देखिएको थियो, तर त्यसक्रममा राजनीतिक प्रतिशोधको प्रवृत्ति ह्वात्तै बढ्यो ।
यो भद्रगोलको समाधान गर्ने प्रयास नभएका होइनन् । तर, ती प्रयासले उल्टो अराजकता निम्त्याए । यी अराजकतामाझ एउटा प्रश्न उठेको छ : सम्पूर्ण राजनीतिक प्रणाली नै सडेको अवस्थामा दण्डहीनताविरुद्ध कसरी लड्न सकिन्छ ? पेरुका लागि यो प्रश्न निकै पेचिलो बनेर आएको छ । यसमा देशको सम्पूर्ण स्थिरता नै दाउमा छ ।
पेरुको राजनीतिक समस्या ल्याटिन अमेरिकाका लागि चेतावनीपूर्ण पाठ हो । व्यापक भ्रष्टाचार हुने यस क्षेत्रमा भ्रष्टाचारविरुद्ध उठाइएका कदम आफैँमा विशुद्ध नियतले चालिँदारहेनछन् भन्ने दृष्टान्त पेरुमा देखियो । पेरुको राजनीतिक संघर्ष विगत तीन महिनामा चरम चुलीमा पुग्यो । राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वीलाई पन्छाउनका लागि कुनै कसर बाँकी छाडिएन । यहाँसम्म कि नयाँ प्रकारको कुको समेत प्रयोग भयो । संविधानले नै सहज लुपहोल प्रदान गरेको अवस्थामा सेना बोलाउने आवश्यकता नै हुँदो रहेनछ । उदाहरणका लागि संसद्मा विपक्षीले ‘स्थायी प्रकृतिको नैतिक अक्षमता’ देखाएर एकजना राष्ट्रपतिलाई सजिलै बर्खास्त गरेको देखियो ।
अहिलेको प्रकरण बुझ्न सन् २०१६ फर्कनुपर्छ । त्यस वर्ष वाल स्ट्रिटका अवकाशप्राप्त इन्भेस्टमेन्ट बैंकर पेड्रो पाब्लो कुचिन्स्की पाँच वर्षका लागि राष्ट्रपति निर्वाचित भएका थिए । तर, दुई वर्ष नटिक्दै उनीविरुद्ध महाअभियोग लगाइयो । परिणामस्वरूप उनी राजीनामा गर्न बाध्य बने । पूर्वराष्ट्रपति अलबार्टो फुजिमोरीकी छोरी केइको फुजिमोरीले कुचिन्स्कीसँग झिनो अन्तरले चुनाव हारेको समयमा पनि हार स्विकार्न मानेकी थिइनन् । दुई वर्षपछि फुजिमोरीले संसद्भित्रको आफ्नो पार्टीको बहुमत प्रयोग गरेर कुचिन्स्कीलाई बर्खास्त गरिन् । सत्ताच्युत भएपछि ८२ वर्षे कुचिन्स्कीलाई कुनै मुद्दा त लगाइएन, तर उनी अढाई वर्षसम्म घरमा नजरबन्द रहे ।
कुचिन्स्कीपछि दृश्यमा मार्टिन भिजकाराको प्रवेश भयो । कुचिन्स्कीको शासनमा उपराष्ट्रपति रहेका भिजकाराले फुजिमोरीको गोटी बनेर आफ्नै राष्ट्रपतिलाई अपदस्थ गर्ने षड्यन्त्रमा भाग लिएका थिए । तर, सत्तामा आएपछि भिजकाराले उनै फुजिमोरीको पार्टीविरुद्ध भ्रष्टाचारको डन्डा चलाए । भ्रष्टाचारविरोधी अभियानले भिजकाराको लोकप्रियता ह्वात्तै चुलियो । सन् २०१९ सेप्टेम्बरमा उनले संसद् भंग गर्दा उनको लोकप्रियता शिखरमा थियो । भ्रष्ट भए पनि लोकतान्त्रिक रूपमा चुनिएको विपक्षी संसद् अपदस्थ हुँदा शक्ति सन्तुलन नराम्ररी प्रभावित भयो । त्यसपछिको ६ महिनासम्म भिजकाराले अध्यादेशमार्फत शासन गरे ।
प्रगतिशील उदारवादी तथा भ्रष्टाचारविरोधी अभियन्ताले भिजकाराको ‘कु’लाई राजनीतिक सुधारका लागि आवश्यक रहेको पुष्टि गर्ने प्रयास गरे । देशको सर्वोच्च अदालतले पनि यो कदमलाई ४–३ को मतभिन्नताले समर्थन जनायो । मार्चमा विधायिकी चुनाव सम्पन्न भयो र पहिलेजतिकै भ्रष्ट विधायिकी पुनः गठन भयो । र, नोभेम्बरमा एक स्थानीय मिडियाले भिजकाराले दक्षिणी प्रान्त मोकेगुयाको गभर्नर हुँदा निर्माण कम्पनीबाट पैसा लिएको कुरा प्रकाशमा ल्यायो । त्यसपछि भिजकारालाई कंग्रेसले महाअभियोग लगायो । भ्रष्टाचारविरोधी युद्ध एक प्रहसनमा अन्त्य भयो । करोडौँ समर्थक तथा मिडियाले भिजकारालाई दिएको अन्धसमर्थनका कारणले एउटा देशको यात्रा अन्धकारतर्फ मोडियो ।
मिडिया, नागरिक समाज तथा भ्रष्टाचारविरोधी अभियन्ताले भिजकाराका हरेक कर्मलाई प्रशंसा गरेको विगतका गल्तीलाई पुनरावलोकन गर्न सक्नुपर्छ । तिनले एकजना अवसरवादी धोकेबाज नेतालाई आलोचनारहित समर्थन दिँदा देशको समृद्धि तथा स्थायित्वमै गम्भीर धक्का लागेको छ । दुई दशकसम्म पेरुको अर्थतन्त्र औसतमा ४.५ प्रतिशतको दरमा बढ्यो । भिजकाराको नेतृत्वमा यो दर घटेर २.३ प्रतिशतमा झरेको थियो । महामारीको धक्काले पेरुको अर्थतन्त्र यस क्षेत्रकै सबैभन्दा बढी ११.५ प्रतिशतले खुम्चिन पुग्यो, जसका कारण गरिबी दरमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ । विश्वमा कोभिड–१९ बाट मर्ने उच्च दर सामना गर्ने देशमा पेरु पनि सामेल छ ।
संविधानलाई नै शक्ति दुरुपयोगको औजार बनाइने राज्यमा कुनै प्रणाली बसाउन सकिँदैन । पेरुमा अहिले त्यही भएको छ । संस्थानहरू कमजोर बनेका छन् । राष्ट्रपति पदको मानमर्दन भएको छ र संसद् (कंग्रस)को वैधानिकता सकिएको छ । पेरुका नागरिकको मनोबलमा धक्का लागेको छ । उनीहरू महमारीमाझ देखिएको भ्रष्ट राजनीतिज्ञको झगडाबाट वाक्क भइसकेका छन् । त्यही भएर नोभेम्बरमा हजारौँ युवा सडकमा उत्रिए । यो शताब्दीकै ठूलो यस प्रदर्शन शान्तिपूर्ण थियो । प्रदर्शनको छैटौँ दिनमा अवैधानिक ठानिएका राष्ट्रपति म्यानुयल मेरिनोले राजीनामा दिनुपर्यो । मेरिनोले राजीनामा दिएर प्रतिष्ठित टेक्नोक्रेट सगास्तीले सत्ता सम्हाले पनि प्रदर्शन रोकिएको छैन । प्रदर्शनकारी उचित जीवनस्तर तथा उच्च ज्यालाको माग गरिरहेका छन् ।
अप्रिल ११ मा आमचुनाव घोषणा गरिएको भए पनि धेरै पेरुवासीमा कुनै उम्मेदवारप्रति पनि त्यति उत्साह देखिँदैन । मानिसलाई आगामी चुनावले राजनीतिमा सुधार ल्याउँछ भन्ने आशा नै छैन । अधिकांश विधायक तथा राष्ट्रपतिलाई गम्भीर प्रकृतिको भ्रष्टाचार तथा हत्याको समेत आरोप छ । यो निकै दुःखद अवस्था हो । देशको प्रजातान्त्रिक शासनसँग जोडिएको प्रश्नले नजिकिँदै गरेको पेरुको स्वतन्त्रताको दुई सय वार्षिकीमा पनि मानिस खुसी देखिँदैनन् । प्रजातान्त्रिक गणतन्त्रको जग निर्माण गर्ने वाचा नै भ्रम देखिन थालेको छ ।
"via The New York Times"
नयाँ पत्रिका र द न्युयोर्क टाइम्सको सहकार्य
सोनिया गोल्डेनवर्ग पत्रकार र वृत्तचित्र फिल्म निर्माता हुन् ।
