आजको आधुनिक जीवनमा हरेक व्यक्ति अर्बपति तथा धनाढ्यलाई घृणा गर्न मन पराएको देखिन्छ । अझ भारतमा यस्तो घृणामा एक प्रवृत्ति हुन्छ, जो निकै तीव्रताका साथ समाजमा विस्तार हुन्छ । यसको पछिल्लो उदाहरण कृषि कानुनविरुद्ध उठेको किसान आन्दोलन सम्बन्धमा सामाजिक सञ्जालमा भएको बहसमा देखौँ ।
सामाजिक सञ्जालका धेरै पोस्टमा भारतका अर्बपतिहरू अडानी र अम्बानीलाई बदनाम गरिएको देखिन्छ । पन्जाबका आन्दोलनकारी किसानले थप एक कदमअगाडि बढेर ती दुई ठूला व्यापारिक घरानासँग जोडिएका प्रतिष्ठान तथा सेवालाई वहिष्कारको आह्वान गरे । केही स्थानमा तिनले एक कम्पनीको सेलफोन टावर नै निष्क्रिय गरिदिए । यस्ता विचार राख्नेहरूको विचारमा ठूला कम्पनीको सम्पत्ति भ्रष्टाचार, बेइमानी र सम्झौता र अज्ञात कारोबारको परिणाम सिर्जित भएको हुन्छ ।
केही वर्षअघिसम्म टाठा र बाठालाई जोडेर गाली गर्ने ट्रेन्ड थियो । यस प्रकारको घृणाको पछाडि धनाढ्यको सम्पत्ति ठगी गरेर कमाएको विश्वासको भूमिका देखिन्छ । तर, यथार्थमा सबै सम्पन्न मानिसले बेइमानीबाट तिनको आयआर्जन गरेका हुँदैनन् । धेरैले कडा मिहिनेतबाट सफलता हासिल गरेका हुन्छन् । खासमा पन्जाबका किसानको अहिलेको आक्रोस मन्डीसँग जोडिएको नियम परिवर्तनप्रतिको अविश्वाससँग जोडिएको छ ।
निजी कम्पनीलाई मन्डी स्थापना गर्न दिइयो भने तिनले किसानलाई ठग्छन् भन्ने किसानमा चरम अविश्वास देखिन्छ । यसैकारण धेरै किसान क्रुद्ध छन् । पन्जाबले सन् १९९१ को भूमि अलगाव अधिनियम पारित गरेपछि जमिन कृषकको हातमा आयो, तर पनि किसानमा अझै राज्यप्रति उत्तिकै आशंका छ ।
भारतमा स्वतन्त्रतादेखि नै एउटा धारणा के छ भने कमजोर शासनका कारण नियमकानुन बलिया मानिसको पक्षमा हुन्छन् । तर, आधुनिक समाजमा औपचारिक संगठन तथा एकाइले आफूखुसी ठगी या शोषण गर्न सक्दैन । अविश्वासको यो संस्कृतिलाई बुझ्न हामीले भारतका निःशुल्क संस्कृतिमा ध्यान लगाउनुपर्छ ।
भारत एउटा त्यस्तो समाज हो, जहाँ बिलकुल सामान्य र नियमित लेनदेनमा समेत छुटको आशा गरिन्छ । तपाईं स्थानीय तरकारी पसलअघि उभिनुभयो भने पनि देख्नुहुन्छ कि कति धेरै मानिस छुटमा पाइने हरियो धनियाँ मागिरहेका हुन्छन् । खासमा हामीले आफूलाई दिइएको तरकारी सही तौलको छ कि छैन वा तिनको तौल बढाउन नियमित पानी छर्किएको छ कि छैन भन्नेमा ख्याल गर्नुपर्ने हो । तर, यी कुरामा ठगिएपछि हामी थोरै पैसामा पाइने निःशुल्कमा चित्त बुझाउँछौँ । आखिरमा केही कुरा पनि निःशुल्क पाइँदैन ।
सामान्य रूपमा लामो समय टिक्ने सोच बनाएका व्यवसायहरू नियमकानुनको पालना गर्छन् । जुन कारोबार लामो समयसम्म चल्छन््, तिनले समाजलाई केही न केही मूल्य सिर्जना गरेका हुन्छन् र त्यही कारणले ती टिक्छन् ।
हाम्रो सार्वजनिक बहसमा केही निश्चित छवि हुन्छन्, जस्तो हाम्रा छलफलमा व्यवसायी षड्यन्त्रकारी, सरकारी कर्मचारी भ्रष्ट, प्रहरी अक्षम हुन्छन् । यो छवि आफैँमा अविश्वासको वातावरणको प्रतिफल हो र यसले थप अविश्वास सिर्जना गर्छ । यो अविश्वासले हाम्रो सामाजिक एकतामा खलल पार्ने खतरा हुन्छ ।
दुर्भाग्यवश, भारतमा एउटा यस्तो अविश्वासको वातावरण बनेको छ, जुन कामकाजको अनौपचारिक तरिका, समाज र शासनको ढाँचामा हाबी भएको छ । र यसबाट जुन सानतिनो भ्रष्टाचार अक्सर पैदा हुन्छ, तिनलाई सहन गर्ने मात्र होइन, अक्सर सराहना पनि हुने गर्छ ।
बेचिएको वस्तु र औपचारिक रसिद नदिएर करबाट नतिर्नु त्यति नै भ्रष्ट काम हो जति कुनै सरकारी कर्मचारीले निजी कामका लागि सरकारी गाडीको प्रयोग गर्नु हो । तर, पनि यो व्यवहार ती मानिसमाझ पनि प्रचलनमा छ जो भ्रष्टाचारसँग लड्ने दाबी गर्छन् । दुःखको कुरा, जब यो व्यवहार सामान्य बन्छ तब अविश्वास पनि सामान्य हुन्छ । किनकि प्रत्येकलाई अर्कोबाट आफू ठगिन्छु भन्ने अपेक्षा हुन्छ । यस्तोमा जो विश्वसनीय र उचित तरिका अपनाएर सफलता भएकाहरूलाई पनि आशंकाको नजरले हेरिन्छ ।
विश्वास र सत्यतामा निःसन्देह कुनै सम्झौता हुन सक्दैन । सामान्य रूपमा लामो समय टिक्ने सोच बनाएका व्यवसायहरू नियमकानुनको पालना गर्छन् । जुन कारोबार लामो समयसम्म चल्छन््, तिनले समाजलाई केही न केही मूल्य सिर्जना गरेका हुन्छन् र त्यही कारणले ती टिक्छन् । सामाजिक अविश्वास गहिरो रहेको समाजको आर्थिक विकासमा समेत धक्का लाग्छ । विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्ने उत्कृष्ट उपाय असल कानुनको निर्माण र तिनको पालना गर्नु हो ।
(मीता राजीवलोचन ‘मेकिङ इन्डिया ग्रेट अगेनः लर्निङ फ्रम आवर हिस्ट्रीकी लेखिका हुन्)द प्रिन्टबाट
