- नेपालका नदीहरूमा हरेक वर्ष दोहोरिइरहने विनाशकारी बाढीपहिरो, प्राकृतिक प्रकोप र मानव हस्तक्षेपको घातक संयोजनको परिणाम हो
प्रारम्भिक अनुमान तथा नेपाल र चीनका वैज्ञानिकहरूसँगको छलफलका आधारमा, हिमपहिरोले ल्हेन्दे नदीलाई अवरुद्ध गर्दा ताल बनेको र पछि सोही ताल फुट्दा भोटेकोशी नदीमा भीषण बाढी आएको हो । हिमपहिरो नेपालतर्फबाट (२८.२८१०५१ डिग्री उत्तर र ८५.५४५४०४ डिग्री पूर्व) खसेको थियो । अहिले पुनः ल्हेन्दे नदी थुनिएको र ११ हेक्टर बढी क्षेत्रफलमा ताल फैलिएको सूचना आइरहेको छ । यसले गर्दा हामी अझै पनि पूर्णतः सुरक्षित भइसकेका छैनौँ, जोखिमकै अवस्थामा छौँ भन्ने देखिन्छ ।
ल्हेन्दे नदी/भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढी र पहिरो प्राकृतिक प्रकोप र मानव सिर्जित कमजोरीको घातक मिश्रण (संयुक्त परिणाम) हो । तिब्बत क्षेत्रको माथिल्लो ल्हेन्दे नदीमा हिमपहिरो वा ठुलो पहिरो खसेर नदीको बहाव रोकियो, जसले गर्दा अस्थायी ताल बन्यो । पानीको अत्यधिक दबाबका कारण सो बाँध अचानक फुट्दा तल्लो तटीय क्षेत्रमा भीषण लेदोसहितको बाढी (फ्ल्यास फ्लड/हिमनदी ताल फुटेर आउने बाढी) आयो । उच्च पहाडी क्षेत्रमा भएको भारी वर्षा र तापक्रम वृद्धिका कारण हिउँ छिटो पग्लिनाले नदीमा जलस्तर अचानक बढेको विज्ञहरूको भनाइ छ ।
हिमताल फुट्ने बाढी तब सिर्जना हुन्छ जब उच्च उचाइमा रहेको हिमताललाई रोक्ने प्राकृतिक बाँध अचानक भत्किन्छ वा फुट्छ । बढ्दो विश्वव्यापी तापक्रमका कारण हिमनदी पग्लिँदै छन् । पग्लिएको बरफ खुकुलो चट्टान र माटोले बनेको प्राकृतिक अवरोधको आडमा जम्मा हुन्छ, जसले गर्दा ‘सुपर–ग्लेसियल’ वा ‘प्रो–ग्लेसियल’ ताल सिर्जना हुन्छन् । यस्ता प्राकृतिक बाँध हिमपहिरो, चट्टान खस्दा, भारी वर्षा हुँदा वा संरचनात्मक अस्थिरता हुँदा भत्कन या फुट्न सक्छन् । परिणामस्वरूप तालमा जम्मा भएको लाखौँ घनमिटर पानी केही मिनेटमै तलतिर बग्छ, जसले, ढुंगामाटो, रुख, बिरुवा र भारी फोहोर बगाउँछ । परिणामतः नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रतिर अचानक विनाशकारी बाढी आउँछ ।
भोटेकोशी र त्रिशूली नदी करिडोरमा सीमापार पानीको गम्भीर जोखिमका कारण नेपालले तिब्बती नदीको जलाधार क्षेत्रलाई नजिकबाट निगरानी गरिरहेको छ र गर्नु पनि पर्छ । नेपालमा स्थानीय वर्षा नभए पनि रसुवा जिल्ला (टिमुरे, रसुवागढी र स्याफ्रुबेँसीलाई असर गर्ने) हुँदै अचानक १० भदौमा आएको बाढीले यस्तो अवस्था सिर्जना गरेको थियो । उत्तरी नेपालका कतिपय प्रमुख नदीहरू तिब्बतबाट उत्पत्ति हुन्छन् । सीमापार दसौँ किलोमिटर टाढा हुने विस्फोटका कारण जमिन सेन्सर वा स्थानीय अधिकारीले पत्ता लगाउनुअघि नै नेपालमा द्रुतगतिमा विशाल बाढी आउँछ ।
यस आकस्मिक बाढीले व्यापार पूर्वाधार, भन्सार चौकी र पुलहरूलाई बगाएको छ । बाढीले सयौँ मानिसको ज्यान लिएको छ भने सयौँलाई बेपत्ता पारेको छ । सयौँ घर तथा विद्यालय भवन ध्वस्त भएका छन् । रसुवागढी, चिलिमे, त्रिशूली, देवीघाटजस्ता महत्वपूर्ण जलविद्युत्् केन्द्रहरूमा यसले गम्भीर रूपमा क्षति पुर्याएको छ । त्रिशूली नदी बेसिनको तल्लो तटीय जिल्लाले ठुलो क्षति व्यहोरेका छन् ।
तिब्बतका हिमनदी, तालहरू दुर्गम, बसोवास नभएको पहाडी भूभागमा अवस्थित भएकाले तिनमा हुने कुनै पनि हलचलबारे समयमै पत्ता लगाउन र सही सूचनाप्रवाह गर्न ताल फुटेको पत्ता लगाउन सक्रिय उपग्रह इमेजरी विश्लेषण र सम्बन्धित विभागका चिनियाँ अधिकारीसँग सीमापार पूर्वचेतावनी सहयोग आदानप्रदान आवश्यक पर्छ ।
नेपालका नदीहरूमा हरेक वर्ष दोहोरिइरहने विनाशकारी बाढीपहिरो प्राकृतिक प्रकोप र मानव हस्तक्षेपको घातक संयोजनको परिणाम हो । हिमालय क्षेत्र भौगोलिक रूपमा युवा र कमजोर छ । यसको माटो र चट्टानहरू खुकुला छन्, भारी वर्षा सहन असमर्थ छन् । बर्खाको मौसममा वर्षा हुँदा नदीको सतहमा अचानक वृद्धि हुन्छ । जलवायु परिवर्तनका कारण तिब्बत र नेपालमा उच्च पर्वतीय हिमनदीहरू द्रुतगतिमा पग्लिरहेका छन् । हिमनदीहरूले बनेका प्राकृतिक तालहरू फुट्दा तल्लो तटीय क्षेत्रहरूमा अचानक भीषण बाढी आउँछ ।
पहाडहरू काटेर सडकहरू निर्माण गर्नु र कुनै पनि वातावरणीय र भौगर्भिक अध्ययनविना नदीहरूको धेरै नजिक बस्ती वा जलविद्युत् परियोजना निर्माण गर्नु गम्भीर गल्ती साबित भइरहेको छ । नदीहरूको प्राकृतिक प्रवाह मार्गमा स्थायी निर्माण र भिरालो जमिनमा रुखहरू काट्नुले माटोको क्षयलाई बढावा दिन्छ, जसले पहिरोको घटनालाई धेरै गुणा बढाउँछ । नेपालका धेरै प्रमुख नदीहरू तिब्बत (चीन)बाट उत्पत्ति हुन्छन् । सीमापारबाट तत्काल र सही जानकारीको अभाव र बलियो सतर्कता प्रणालीको अभावका कारण, तल्लो तटीय क्षेत्रका मानिसले सुरक्षित स्थानमा सर्ने समय पाउँदैनन् ।
बाढीलाई प्रायः ‘प्राकृतिक प्रकोप’ मानिन्छ, तर यसको विनाशकारी प्रभावको पछाडि मानवीय त्रुटि र लापरबाही मुख्य कारक हुन्छन् । मानिसले मुख्यतया निम्न तरिकाले बाढीको जोखिम र तीव्रता बढाउँछन् : नदीको जलाशय क्षेत्र, ताल र पोखरीनजिक भवन र सडक निर्माण गरिएका हुन्छन् । यसले गर्दा जब भारी वर्षा हुन्छ, पानी यसको प्राकृतिक निकासबाट वञ्चित हुन्छ, आवासीय क्षेत्रहरू डुबानमा पर्छन् । रुख र तिनका जराले वर्षाको पानीको प्रवाहलाई ढिलो बनाउँछ र माटोलाई ठाउँमा राख्छ । वन फँडानीले वर्षासँगै नदीहरूमा ठुलो मात्रामा माटो बगाउँछ । यसले नदीको किनारलाई माथि उठाउँछ र पानी समात्ने क्षमता घटाउँछ, जसले गर्दा पानीको सतहमा थोरै वृद्धि भए पनि बाढी आउँछ ।
भौगर्भिक अध्ययनविना नै ढलानमा सडक र सुरुङ निर्माण गर्दा चट्टान कमजोर हुन्छन्, पहिरो जान्छ, नदीहरू अवरुद्ध हुन्छन् र त्यसपछि अचानक बाढी आउँछ । सही समयमा जलाशयबाट पानी नछोड्नु र पानीको सतह खतराको चिह्नभन्दा माथि उठ्दा अचानक लाखौँ क्युसेक पानी छोड्नुले पनि तल्लो क्षेत्रका लागि विनाश निम्त्याउँछ ।
मानव गतिविधिहरू (औद्योगिकीकरण, प्रदूषण, र जीवाश्म इन्धन जलाउने कार्य)का कारण विश्वव्यापी तापक्रम बढ्दै गएको छ । फलस्वरूप, मौसम चक्र अवरुद्ध भएको छ । लामो समयसम्म पानी पर्ने वा हिमनदीहरू द्रुतगतिमा पग्लिनेजस्ता घटना मानवनिर्मित हुन् ।
ल्हेन्दे/भोटेकोशी बाढी मुख्यतया प्राकृतिक घटनाबाट भएको थियो, तर मानवीय निरीक्षण र पूर्वाधारमा रहेको खाडलले यसको क्षतिलाई बढाएको छ ।
प्राकृतिक ट्रिगरहरू
बरफको हिमस्खलन र नदी बाँध : प्रारम्भिक रिपोर्टले बरफको हिमस्खलन/पहिरोले माथिल्लो ल्हेन्दे नदीलाई अवरुद्ध गरेको संकेत गरेका छन्, जसले गर्दा तीव्र पानीको चापमा कृत्रिम बाँध बन्यो ।
अत्यधिक वर्षा : उच्च–उचाइको मुख्य पानी क्षेत्रहरूमा तीव्र वर्षा र द्रुत हिउँ पग्लिएर माटो संतृप्त भयो र भीषण बाढी आयो ।
मानव सिर्जित कारक र कमजोरी : जोखिमयुक्त क्षेत्रमा अनियोजित भौतिक संरचना निर्माण गरिनु, बाढी र पहिरोको सम्भावित जोखिमबारे नक्सांकन नै नगरी नदी किनारमै सडक, बस्ती र जलविद्युत् आयोजना निर्माण गरिनु पनि यो बाढी र यसबाट भएको क्षतिका लागि मुख्य रूपमा जिम्मेवार छन् ।
सीमापार पूर्वसूचना प्रणालीको अभाव : तिब्बतको दुर्गम भूगोलमा नदी थुनिएको वा ताल बनेको तुरुन्त जानकारी नेपालका तल्लो तटीय क्षेत्रमा नपुग्दा मानिसले सुरक्षित हुन पर्याप्त समय पाएनन् । पाएको सूचना पनि समयमै प्रवाह हुन नसक्दा यति ठुलो क्षति व्यहोर्नुपरेकोमा शंका छैन ।
नदीको प्राकृतिक बहावमा हस्तक्षेप र वनविनाश : पहाडी ढलानमा अव्यवस्थित तरिकाले डोजर चलाएर सडक खन्नु र रुख कटान गर्नाले माटोको पकड कमजोर भई पहिरोको जोखिम बढाएको छ । साथसाथै, नदीको प्राकृतिक बहावमा हस्तक्षेप भएकाले पनि यो समस्या आएको हो ।
जोखिमबारे अनुमान नगरिएको पूर्वाधार विकास : उचित जोखिम नक्सांकनविनै पूर्वाधार विकास अघि बढाउँदा पनि जोखिम बढेको छ । खासगरी नदी किनारहरूमा सिधै सडक निर्माण गर्दा, बस्ती बसाउँदा र नदीको अत्यधिक बहावलाई मध्यनजर नगरी पुल निर्माण गरिँदा जोखिम बढेको छ ।
सीमापार पूर्वचेतावनी प्रणालीको अभाव : दुर्गम तिब्बती भूभागका नदी प्रवाहमा भएको अवरोध, हिमतालको अवस्था आदिबारे वास्तविक समय सञ्चारमा ढिलाइको अर्थ तल्लो तटीय क्षेत्रका समुदायमा पर्याप्त चेतावनी समयको अभाव देखियो ।
अतिक्रमण र वन फँडानी : ठाडो नदीको भिरालोमा वनस्पति हटाउने कार्य र भूमिको दोहनले माटोको स्थिरतालाई कमजोर बनायो । जसले गर्दा यस्ता बाढी र पहिरोको चुनौती सधैँका लागि बढायो ।
विज्ञान र प्रविधिको माध्यमबाट मानव चन्द्रमामा पुगेको छ, तर जब प्रकृतिले आफ्नो प्रकोप प्रकट गर्छ, तब सबै मानव प्रगति असहाय साबित हुन्छ । बाढी, पहिरो र हिमनदी विस्फोटजस्ता हालैका विपत्ति यसैको स्पष्ट प्रमाण हुन् ।
पूर्वानुमानका सीमितताहरू : हामी मौसम र प्रकोपको चेतावनी जारी गर्न त सक्छौँ । तर बाढी, बादल विस्फोट वा अचानक बाढीको भयानकतालाई रोक्नु मानव नियन्त्रणभन्दा बाहिर छ ।
विकासविरुद्ध प्रकृतिको सन्तुलन : नदीहरूको प्राकृतिक प्रवाहमा अवरोध पुर्याउने, लापरबाहीपूर्वक पहाड काट्ने र वन फँडानीजस्ता गतिविधिविरुद्ध प्रकृतिले पनि सन्तुलनको बाटो बनाउने गरेको देखिन्छ ।
क्षणभरमै विनाश : वर्षौँको कडा परिश्रमबाट बनाइएका घर, पुल, जलविद्युत् परियोजना र व्यावसायिक केन्द्रहरू प्रकृतिको एक प्रहारले तासको घरजस्तै ढल्छन् ।
भोटेकोशी विपत्को सुरुवात प्राकृतिक प्रक्रिया (हिमपहिरो र नदी थुनिनु)बाट भए पनि, क्षतिको आकार र जनधनको विनाश भने मानवसिर्जित असावधानी, फितलो तयारी र अनियोजित विकासका कारण भएको हो । विज्ञानले हामीलाई प्रकोपबारे अग्रिम जानकारी र तिनीहरूबाट बच्न समय दिन सक्छ, तर प्रकृतिको क्रोधलाई पूर्ण रूपमा रोक्नु मानव नियन्त्रणभन्दा बाहिर छ ।
