- युद्धरत राष्ट्र या समूहले प्राय: विद्रोही या विपक्षीले सैन्य फाइदाका लागि अस्पताल वा एम्बुलेन्सको दुरुपयोग गरिरहेको दाबी गर्छन्
अफगानिस्तानले सोमबार राति काबुलको लागुऔषध पुनर्स्थापना अस्पतालमा पाकिस्तानी हवाई आक्रमण हुँदा कम्तीमा ४०० जनाको मृत्यु भएको र सयौँ घाइते भएको बतायो । पाकिस्तानले स्वास्थ्य सेवा–सुविधालाई जानाजानी लक्षित गरेको अस्वीकार गर्यो । सामाजिक सञ्जाल एक्समार्फत जारी भएको एक विज्ञप्तिमा पाकिस्तानी सूचना तथा प्रसारण मन्त्रालयले आक्रमणमा ‘अफगान तालिबानको प्राविधिक उपकरण भण्डारण र गोलाबारुद भण्डारणसहित सैन्य प्रतिष्ठान र आतंकवादी समर्थक पूर्वाधारलाई ठ्याक्कै लक्षित गरिएको’ दाबी गरेको छ ।
पछिल्ला दिनमा भइरहेका आधुनिक युद्धमा स्वास्थ्य सेवासुविधामा आक्रमण विश्वव्यापी रूपमा बढिरहेका छन् । मार्च १४ मा, इजरायलले लेबनानमा स्वास्थ्य सेवासुविधामाथि हवाई आक्रमण गर्यो, जसमा १२ चिकित्सक, नर्स र प्यारामेडिक्सको मृत्यु भयो । पछिल्ला दिनमा लेबनानमा मारिएका स्वास्थ्य सेवाकर्मीको संख्या ३१ पुगेको छ । मार्चको सुरुदेखि, विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) ले लेबनानमा मात्र स्वास्थ्य सेवासुविधामा २७ आक्रमण भएको पुष्टि गरेको छ । पछिल्ला दिनमा लेबनानमा इजरायली आक्रमण र इरानमा संयुक्त अमेरिकी–इजरायली कारबाही तीव्र भएका छन् ।
मानव अधिकार उच्चायुक्तको कार्यालय (ओएचसिएचआर) र डब्लुएचओले यी आक्रमणलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानुन उल्लंघनका रूपमा निन्दा गरेका छन् । त्यसो भए द्वन्द्वको समयमा चिकित्सा सुविधा, कर्मचारी र बिरामीलाई कुन कानुनले सुरक्षा दिन्छ ? यदि सुविधा लडाकुलाई आश्रय दिन प्रयोग गरिन्छन् भने के तिनले यो सुरक्षा अधिकार गुमाउँछन् ?
अस्पतालको सुरक्षाबारे ‘युद्ध कानुन’ : अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनमा सशस्त्र द्वन्द्वको समयमा चिकित्सा कर्मचारी, सुविधा र बिरामी र घाइतेको सुरक्षा गर्न विस्तृत नियम छन् । यी ‘युद्धका कानुन’ अन्तर्गत :
- चिकित्सक, नर्स र प्यारामेडिक्सलगायत चिकित्सा कर्मचारीलाई आफ्नो कर्तव्य पालना गर्दा सम्मान र सुरक्षा प्रदान गर्नुपर्छ ।
- चिकित्सा उद्देश्यका लागि विशेष रूपमा प्रयोग गरिने एम्बुलेन्स र यातायातका साधन विशेष सुरक्षित हुनुपर्छ ।
- यी सुरक्षा घाइते र बिरामीको हेरचाहमा विस्तारित हुन्छन् । यसमा उपचार आवश्यक पर्ने र अब शत्रुतामा भाग नलिने शत्रु लडाकुसमेत समावेश छन् ।
- निष्पक्ष मानवीय संस्थालाई चिकित्सा सहायता प्रदान गर्न अनुमति दिइनुपर्छ । उनीहरूको कार्यलाई मनोमानी रूपमा अस्वीकार गर्न सकिँदैन । चिकित्सा सुविधाले रेडक्रस, रेड क्रिसेन्ट वा रेड क्रिस्टलको विशिष्ट सुरक्षात्मक प्रतीक भने प्रदर्शन गर्नुपर्छ । चिकित्सा कर्मचारीले यी प्रतीक प्रदर्शन गर्ने पहिचान बोक्नुपर्छ ।
- सैन्य अप्रेसनलाई ढाकछोप गर्न यी प्रतीकको दुरुपयोग निषेध गरिएको छ । त्यसो गर्नु विश्वासघात हुन सक्छ, एक प्रकारको जानाजानी छल हुनेछ, जुन अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअन्तर्गत युद्ध अपराध हो ।
- जानाजानी चिकित्सा कर्मचारी वा यी प्रतीक प्रदर्शन गर्ने सुविधामाथि आक्रमण गर्नु पनि युद्ध अपराध हुन सक्छ ।
कहाँबाट आए यी नियम ? : १९औँ र २०औँ शताब्दीका द्वन्द्वमा देखिएको विशाल पीडाको प्रतिक्रियामा युद्धमा चिकित्सा सेवाको सुरक्षा गर्ने कानुन देखा परेका हुन् । घाइते सैनिक र चिकित्सा कर्मचारीलाई सुरक्षा दिने पहिलो सन्धि १८६४ मा भएको थियो । आज, १९४९ जेनेभा महासन्धि, परम्परागत अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको एक निकायसँगै सबै पक्षलाई द्वन्द्वमा बाँध्ने लगभग विश्वव्यापी कानुनी रूपरेखा उपलब्ध छ । यसमा गैरराज्य सशस्त्र समूह समावेश छन् । यी नियमले युद्धरत पक्षलाई सबै परिस्थितिमा चिकित्सा कर्मचारी, सुविधा, घाइते र बिरामीलाई सम्मान र सुरक्षा गर्न आवश्यक छ ।
स्वास्थ्य सेवामाथि बढ्दो आक्रमण : जनवरीमा, मेडेसिन्स स्यान्स फ्रन्टियर्स (एमएसएफ)ले विश्वभर चिकित्सा सुविधा र कर्मचारीमाथिको आक्रमण अभूतपूर्व स्तरमा पुगेको रिपोर्ट गरेको थियो । सन् २०२५ मा मात्र, स्वास्थ्य सेवासुविधामाथि एक हजार ३४८ आक्रमण भएका थिए, जुन २०२४ मा रिपोर्ट गरिएको संख्याको दोब्बर थियो । कानुन आफैँमा परिवर्तन भएको छैन । तर, युद्ध भएको छ । दक्षिण सुडान, युक्रेन, गाजा, इरान र लेबनानमा हालैका द्वन्द्व घना बस्ती भएका सहरी वातावरणमा भइरहेका छन् । सशस्त्र समूह जटिल नागरिक सेटिङभित्र सञ्चालन हुन्छन्, प्राय: अस्पताल र क्लिनिकनजिक । यसले केही युद्धरत पक्षले प्रयोग गर्ने कथालाई परिवर्तन गरेको छ । पहिले गलत आक्रमण भनेर वर्णन गरिएको कुरालाई अब सैन्य आवश्यकताका आधारमा बारम्बार जायज ठहराइन्छ । युद्धरत राष्ट्र या समूहले प्राय: विद्रोही या विपक्षीले सैन्य फाइदा प्राप्त गर्न अस्पताल वा एम्बुलेन्सको दुरुपयोग गरिरहेको दाबी गर्छन् । उदाहरणका लागि इजरायलले हिजबुल्लाह र हमासलाई सैन्य उद्देश्यका लागि चिकित्सा पूर्वाधार प्रयोग गरेको आरोप लगाएको छ ।
(बोस एडिथ कोवान विश्वविद्यालयकी कानुनकी सहप्राध्यापक हुन्)
द कन्भर्सेसनबाट
