एमाले अध्यक्ष केपी ओलीले नवौँ महाधिवेशनबाट सर्वसम्मत पारित ७० वर्षे उमेरहद र दुईवर्षे कार्यकालको व्यवस्था तोड्दा उपाध्यक्षद्वय युवराज ज्ञवाली र अष्टलक्ष्मी शाक्य तथा पार्टी केन्द्रीय अनुसन्धान आयोगका अध्यक्ष केशव बडालले भने आफूलाई नैतिक धरातलमा उभ्याएका छन् । ओलीले विधानबाटै ७० वर्षे उमेरहद हटाएर तेस्रोपटक अध्यक्ष बन्ने तयारी गर्दा ज्ञवाली, शाक्य र बडालले ७० वर्ष पुगेको भन्दै चालू ११औँ महाधिवेशनमा कुनै पनि पदमा उम्मेदवार नहुने घोषणा गर्दै नैतिकता देखाएका हुन् ।
१०औँ महाधिवेशनबाट निर्वाचित एमाले केन्द्रीय कमिटीको अन्तिम बैठक आइतबार बसेको थियो । उक्त बैठकमा ज्ञवाली, शाक्य र बडालले उम्मेदवार नबन्ने घोषणा गरे । तीनैजनाले ७० वर्षे उमेरहद कार्यान्वयन हुनुपर्ने वकालत गर्दै आएका छन् । ज्ञवाली, शाक्य र बडाल भूमिगतकालको कठिन समयमा ज्यानको बाजी थापेर पार्टीको संगठन निर्माण गर्ने नेतामा पर्छन् ।
‘म ७० वर्ष पुगेँ, दुई कार्यकाल उपाध्यक्ष पनि भएँ, अब फेरि चुनाव उठ्दिनँ,’ ज्ञवालीले भने, ‘विगतमा सोचविचार गरेरै ७० वर्षे उमेरहद र दुईवर्षे कार्यकालको व्यवस्था गरेका हौँ । हामीले निष्ठाको राजनीति गर्नुपर्छ भन्दै आयौँ, विगतमा सर्वसम्मत निर्णय गरिएको विषय व्यवहारमा लागू गर्न खुसी साथ नै उम्मेदवार नहुने निर्णय गरेको हुँ,’ उनले भने ।
लोकतन्त्रमा कुनै पनि नेता निरन्तर कार्यकारी पदमा बस्दा नोक्सान हुने ज्ञवालीको भनाइ छ । ‘नवौँ र दसौँ महाधिवेशनमा दुई कार्यकालको व्यवस्था गरेका थियौँ । उमेरहदको व्यवस्था पनि हामीले गर्यौँ । त्यो सर्वसम्मत भएको हो,’ उनले भने, ‘लोकतन्त्रमा कुनै पनि नेता एउटै कार्यकारी पदमा बस्नु नोक्सानदायी हुन्छ । शक्तिको दुरुपयोग, आर्थिकदेखि अनेक कुरा हुन्छन् । लोकतन्त्रमा उमेरहद र अवधिको विषयलाई सिस्टमको रूपमा विकास गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता हो । साँच्चै लोकतन्त्र भएको ठाउँमा यो कुरा आवश्यक छ । पार्टीमा त्यो लागू हुनुपर्छ ।’
कुर्सीमोह गलत भएको भन्दै ज्ञवालीले
सधैँभरि आकांक्षा राख्न नहुने पनि बताए । ‘सधैँभरि आकांक्षा राखिराख्नुहुँदैन । कुर्सीमोह गलत कुरा हो । यसले लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउँछ । कुर्सीका लागि पार्टीभित्र मारामार गर्ने प्रवृत्तिको म घोर विरोधी हुँ । त्यसका लागि मैले आफ्नो आचरण देखाएको हुँ । म आफू अडिनुपर्छ, व्यवहारमा देखाउनुपर्छ भनेर उम्मेदवार नहुने निर्णय विश्लेषण गरेरै खुसीसाथ गरेको छु,’ उनले भने । पार्टीलाई लोकतान्त्रिक बनाउन नेतृत्व हस्तान्तरण गर्दै जानुपर्नेमा उनले जोड दिए ।
शाक्यले पनि अघिल्लो महाधिवेशनबाट गरिएको व्यवस्था नैतिक रूपमा पालना गरेर उम्मेदवारी नदिने निर्णयमा पुगेको बताइन् । ‘हामीले विगतमा ७० वर्षे उमेरहदको व्यवस्था गर्यौँ । अहिले पनि त्यो व्यवस्था हुनुपर्छ भनेर लाग्यौँ । विधान संशोधन हुँदा उक्त प्रस्तावको पक्षमा उभियौँ । विधानमै ७० वर्षे उमेरहदको व्यवस्था हटाएपछि नैतिकताले उम्मेदवार बन्न दिएन,’ उनले भनिन् । उनले नयाँ पुस्तालाई स्थान दिन सक्रिय राजनीतिमा नरहने निर्णयमा पुगेको पनि बताइन् । ‘हामी मात्रै कति हुनु, युवापुस्तालाई पनि स्थान दिनुपर्यो नि,’ शाक्यले भनिन् ।
बडालले पनि आइतबार महाधिवेशनको बन्दसत्रमा पार्टीको कुनै पनि पदमा नबस्ने घोषणा गरे । उनले पदबाहिर रहेर पार्टी र जनताको हितमा समर्पित हुने बताएका थिए । ०१० मा जन्मिएका ज्ञवाली ०२६ देखि विद्यार्थी राजनीति हुँदै कम्युनिस्ट आन्दोलनमा लागेका थिए । ०३७ मा भूमिगत भएका उनी ०३८ मा पार्टीको गुल्मी जिल्ला सचिव भएका थिए । त्यसपछि पार्टीले खटाएको जिल्ला र अञ्चलमा उनी सक्रिय भए । गुल्मी, रूपन्देही, दाङ, बाँके, बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुर, सुर्खेतलगायत जिल्लामा पार्टी निर्माण गर्दै हिँडे । लुम्बिनी, सेती, महाकाली अञ्चलसम्म भूमिगत रूपमा संगठन विस्तार गरे ।
०४६ को चौथो महाधिवेशनदेखि ज्ञवाली लगातार केन्द्रीय कमिटीमा छन् । ०५५ देखि स्थायी कमिटीमा र ०६५ को आठौँ महाधिवेशनदेखि लगातार पदाधिकारी छन् । आठौँ महाधिवेशनमा सचिव निर्वाचित भएका उनी नवौँ र दसौँ महाधिवेशनमा उपाध्यक्षमा निर्वाचित भएका थिए । पार्टी केन्द्रको स्कुल र संगठन विभागसमेत युवराजले चलाए । ०५४ मा राष्ट्रिय सभाको सांसद भए भने ०५६ मा विपक्षी दलको नेता बने । ०६० मा स्थानीय विकासमन्त्री भएका ज्ञवाली ०७० मा संविधानसभा सदस्य बने । ज्ञवाली शाही शासनकालमा एक महिना जेल परे । प्रतिगमनविरोधी आन्दोलनमा दर्जनौँपटक हिरासत पुगे ।
शाक्य पनि नेपाली राजनीतिमा अग्रणी नेतृ हुन् । ०१० मै जन्मिएकी उनी ०३६ मा भूमिगत राजनीतिमा होमिएकी थिइन् । शाक्यले कठिन समयमा पार्टीको काम गरेकी छिन् । आर्थिक रूपमा सम्पन्न परिवारमा जन्मिएकी उनले सहजसँग शिक्षादीक्षा र विलासी जीवन बिताएकी थिइन् । किशोरावस्थामै राजनीतिक चेतना जागेको उनले स्मरण गरिन् । चिनियाँ भाषा सिकेपछि चिनियाँ नेताहरूको किताब पढ्ने क्रममा नेपालमा पनि परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने लागेर राजनीतिमा होमिएको उनी बताउँछिन् ।
लुकिछिपी राजनीति गर्दा शाक्यलाई घरमा कडाइ गरिएको थियो । घरबाहिरको हिँडडुलमा कडाइ गर्न थालेपछि उनी भूमिगत राजनीतिमा लागेकी थिइन् । ०३६ देखि ०४६ सम्म सिन्धुपाल्चोकदेखि झापासम्मका गाउँबस्तीमा राजनीतिक चेतना फैलाइन् । उनले तत्कालीन समयमा मेची अञ्चलको महिला संघको नेतृत्वसमेत गरेकी थिइन् ।
शाक्यले महिला संघको कार्यक्रम गर्दा इलाममा जेल परिन् । ०४६ मा झापामा पार्टी कमिटीको बैठक भइरहेका वेला शाक्यसहितका नेताहरू पक्राउ परेका थिए । प्रहरीले दैनिक यातना दिँदा पनि उनले हिम्मत हारिनन् । ०४६ मा बहुदल स्थापनापछि जेलमुक्त भएकी थिइन् ।
पार्टीको पाँचौँ महाधिवेशनबाट केन्द्रीय सदस्य निर्वाचित भएकी शाक्य नवौँ अधिवेशनबाट एमाले उपाध्यक्ष बनिन् । दुईपटक संघीय सरकारको मन्त्री बनेकी उनी पहिलो महिला मुख्यमन्त्रीसमेत हुन् । अघिल्लो कार्यकालमा उनी बागमती प्रदेशको मुख्यमन्त्री बनेकी थिइन् ।
एमाले पूर्वसांसद नारायण ढकाल ज्ञवाली र शाक्यको निर्णय प्रगतिशिल र सकारात्मक भएको बताउँदै अध्यक्ष ओलीले भने समयको माग र जेन जी आन्दोलनको स्पिरिट नबुझेको बताउँछन् । ‘ज्ञवाली र शाक्यको निर्णय प्रगतिशील र सकारात्मक हो । एमालेको परिमार्जित विधानले उहाँँहरूलाई रोक्दैन थियो । तर, मुल्य मान्यता र नैतिकताको आधारमा उहाँहरूले छोड्ने निर्णय लिनुभयो, यो राम्रो कुरा भयो । अरु नेताले पनि ज्ञवाली र शाक्यबाट नैतिक शिक्षा लिदा राम्रो हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘तर, मुल नेतृत्व (केपी ओली) को छोड्ने छाँट देखिँदैन । उहाँ त आफू अनुकुल विधान नै संशोधन गरेर तेस्रोपटक अध्यक्ष बन्न खोज्दै हुनुहुन्छ । समयको माग र जेनजी आन्दोलनको स्पिरिट पनि उहाँले बुझ्न सक्नुभएन ।’
ज्ञवाली र शाक्यले देखाएको नैतिकताप्रति एमाले नेता काशीनाथ अधिकारीले सम्मान जनाए । ज्ञवाली र शाक्यले जस्तै अब पुराना नेताहरूले नयाँ पुस्तालाई उत्प्रेरित गर्नुपर्ने बताए । ‘उहाँहरू लामो राजनीतिक इतिहास भएको नेता हुनुहुन्छ । उमेरलगायत आफ्नो मनस्थितिका कारणले अब पार्टीको थप जिम्मेवारी नलिने घोषणा गर्नुभयो । उहाँहरूले स्वाभाविक रूपमा नेतृत्वको दाबी छाड्नुभयो,’ नेता अधिकारीले भने, ‘नयाँ पुस्तालाई अगाडि बढाउनुपर्छ भन्ने उहाँहरूको सोचलाई सकारात्मक रूपमा लिनुपर्छ । हामीले नयाँ पुस्तालाई उत्प्रेरित गर्दै लानुपर्छ ।’
स्थायी कमिटी सदस्य केशव बडाल, पोलिटब्युरो सदस्य चुडामणि जंगली र दलबहादुर रानाले पनि एमालेको सक्रिय राजनीति नगर्ने घोषणा गरेका छन् । उमेरहदकै कारण विगतमा पनि एमाले नेताहरूले सक्रिय राजनीति छाडेका थिए । नवौँ महाधिवेशनमा उमेरहदका कारण भरतमोहन अधिकारी र सिद्धिलाल श्रेष्ठले सक्रिय राजनीति छाडेका थिए ।
