विवाहपञ्चमी प्रत्येक वर्ष मार्गशीर्ष महिनाको शुक्ल पक्षको पञ्चमी तिथिमा मनाइने एक सनातन सांस्कृतिक महोत्सव हो । भगवान् राम र माता सीताको विवाह भएको दिनको स्मृतिमा अवध र मिथिलाका साथै संसारका अनेक भूभागमा मनाइने विवाहपञ्चमी उत्सव यस वर्ष आज अर्थात् ९ मंसिर ०८२ मा मनाइँदै छ ।
भगवान् राम त्रेतायुगमा अयोध्याको राजा दशरथ र रानी कौशल्याको जेठो पुत्रको रूपमा जन्मेका थिए । उनी आफ्नो कर्तव्यशीलताका कारण मर्यादा पुरुषोत्तम कहलाए । राक्षस जातिको राजा रावणको बध गरेर विष्णु अवतार कहलाए । जनक नन्दिनी सीता भगवान् रामकी पत्नी भइन्, जसलाई लक्ष्मीको अवतार मानिन्छ । उनको जन्म धर्तीको गर्भबाट भएको थियो । भगवान् राम र सीताको विवाह एक स्वयंवर पद्धतिद्वारा भयो, जसमा रामले शिवको धनुष तोडेर राजा जनकको सर्त पूरा गर्नुपरेको थियो । रावण एक अत्याचारी शासक थिए । अहंकार, क्रोध, लोभ, इर्ष्या, आलस्य, झुट, स्वार्थ, गर्व, अन्याय र वासनाजस्ता दस नराम्रो आदतको प्रतीक पनि । उनले आफ्नो शक्तिको दुरुपयोग गरे, सबैलाई दु:ख दिए र माता सीताको अपहरण गरे । जसले गर्दा उनको पतन भयो । सनातन संस्कृतिका कैयौँ चाडपर्व जस्तै– दसैँ, तिहार, विवाह पञ्चमी सीता–रामको जीवनकथासँग जोडिएका छन् ।
राम र सीताको विवाहको प्रमुख आधार र कारण तत्कालीन धर्म र अधर्मबिचको संघर्ष नै रहेको देखिन्छ । रावण धर्मविरोधी थिए । उनका अनुचर–निशाचर ताडका, सुबाहु र मारिचहरूले ऋषिमुनिहरूलाई दु:ख दिन्थे र यज्ञमा बाधा पुर्याउँथे । दुष्ट राक्षसबाट वनमा बस्ने ऋषिहरू आतंकित र चिन्तित थिए । तिनीहरू नियमित यज्ञ–अनुष्ठान पनि गर्न असमर्थ थिए । दुष्ट स्वभाव भएका सुबाहुले यज्ञस्थलमा मरेका जनावरहरूको हड्डी छरपस्ट गर्थे ।
यसबाट चिन्तित भएर ऋषि विश्वामित्रले विचार गरे र यज्ञको रक्षा गर्न राजा दशरथसँग राम र लक्ष्मणको लागि अनुरोध गर्ने निर्णय गरे । उनी अयोध्या आइपुगे । राजा दशरथले उनलाई त्यहाँ स्वागत गरे । उनले आफ्नो भ्रमणको कारण सोधे । त्यसपछि उनले राम र लक्ष्मणको माग गरे । सुरुमा राजा दशरथले आफ्ना छोराहरूलाई दिन अस्वीकार गरे, ‘तपाईं मेरो सेना लिन सक्नुहुन्छ नत्र म आफैँ ती राक्षसहरूलाई मार्न जान्छु ।’ आसक्तिले प्रेरित राजा दशरथले राम र लक्ष्मणलाई दिन अस्वीकार गरे । उनी अलमलमा परे । तर, गुरु वशिष्ठको सल्लाहमा राजा दशरथले राम र लक्ष्मणलाई विश्वामित्रलाई सुम्पिए । विश्वामित्र राम र लक्ष्मणलाई लिएर अयोध्याबाट आफ्नो आश्रम फर्किए । विश्वामित्रको कुटीतिर जाँदै गर्दा, राम र लक्ष्मणको बाटोमा ताडका नामकी राक्षसी भेट भयो । भगवानले उनलाई एउटै बाणले मारिदिनुभयो । आश्रममा बसेर राम र लक्ष्मणले विश्वामित्रको यज्ञस्थलको रक्षा गर्न थाले । यज्ञको समयमा, उनीहरूले मारिचलाई बाणले हानेर लंका पठाए र सुबाहुलाई मारे । यस कारणले गर्दा, वनमा बस्ने अन्य ऋषि र सन्तहरूले सुरक्षित महसुस गरे ।
प्राचीनकालदेखि नै महिलाहरूले विभिन्न परीक्षाहरू सहनुपरेको छ । चाहे त्यो माता सीता होस्, सती सावित्री होस्, वा गौतम ऋषिकी पत्नी अहिल्या होस्, महिलाहरूले आफ्नो जीवनमा सधैँ विभिन्न सामाजिक प्रताडनाहरूको सामना गर्नुपरेको छ । गौतम ऋषिकी पत्नी अहिल्या र भगवानको कथा यहाँ प्रासंगिक छ । एक बिहान, जब राम र लक्ष्मण ऋषि विश्वामित्रसँग मिथिलापुरीको जंगल र बगैँचाको भ्रमण गर्न निस्के, तिनीहरूले एउटा जंगलमा एउटा सुनसान ठाउँ देखे । रामले भने, ‘प्रभु, यो ठाउँ आश्रमजस्तो देखिन्छ, तर यहाँ किन ऋषि वा भिक्षु छैनन् ?’ विश्वामित्रले व्याख्या गरे । यो ठाउँ कुनै समय महात्मा गौतमको आश्रम थियो । उनी यहाँ बस्थे र आफ्नी पत्नी अहिल्यासँग तपस्या गर्थे । एक दिन, गौतम ऋषि टाढा हुँदा, इन्द्रले गौतमको भेष धारण गरेर अहिल्यालाई प्रेम प्रस्ताव राखे । अहिल्याले इन्द्रलाई चिने पनि, उनले स्वीकार गरिन् । गौतम ऋषिले आफ्नो आश्रममा फर्कँदै गर्दा, इन्द्रलाई उनको भेष धारण गरेको देखे । उनले सबै कुरा बुझे र इन्द्रलाई श्राप दिए । त्यसपछि उनले आफ्नी पत्नीलाई श्राप दिए, ‘हे दुष्ट स्त्री ! तिमी हजारौँ वर्षसम्म यहाँ खरानीमा सुतिरहोस्, केवल हावा भोग्दै । जब राम यस वनमा प्रवेश गर्छन् तब मात्र तिमी उनको कृपाले बच्नेछौ । त्यसपछि मात्र तिमी आफ्नो पहिलेको रूपमा मकहाँ फर्कन सक्नेछौ ।’ यससँगै, गौतम ऋषि आश्रम छोडेर हिमालयमा तपस्या गर्न गए । त्यसैले, राम ! अब तिमी आश्रमभित्र जाउ र अहिल्याको उद्धार गर । विश्वामित्रको कुरा सुनेर दुवै भाइ आश्रममा प्रवेश गरे र अहिल्याको उद्धार गरे । अहिल्या फेरि एकपटक आफ्नै रूपमा देखा परिन् । अहिल्यालाई महिलाको रूपमा देखेर, राम र लक्ष्मणले श्रद्धापूर्वक उनको चरण छोए । उनीबाट उचित सम्मान प्राप्त गरेपछि, उनीहरू मुनिराज विश्वामित्रका साथ मिथिला भ्रमण गर्ने भनेर त्यसतर्फ लागे ।
श्रीराम र लक्ष्मण विश्वामित्रसँग जनकपुरमा प्रवेश गर्छन् । दानवहरूको विनाशपछि श्रीराम महर्षि विश्वामित्रसँग जनकपुर आइपुगे । राजा जनकले महर्षिलाई स्वागत गरे र उनलाई साथमा आएका राजकुमारहरू, राम र लक्ष्मणसँग परिचय गराए । जनकपुरीको सौन्दर्यबाट उनी निकै प्रभावित भए र त्यहाँका मानिसहरू राम र लक्ष्मणलाई देखेर हर्षित भए । दानवहरूको विनाशपछि राजा जनकको निमन्त्रणामा महर्षि विश्वामित्रले राजा दशरथका छोराहरू, राम र लक्ष्मणलाई जनकपुरी दरबार लगे । राजा जनकले आफ्ना मन्त्रीहरू र पुजारीहरूसहित विश्वामित्रको स्वागत गरे ।
राजा जनकले विश्वामित्रलाई दुई राजकुमारहरूको परिचय गराउन भने र महर्षिले उनलाई उनीहरू राजा दशरथका छोराहरू भएको जानकारी दिए । राम र लक्ष्मणको रूप र शौर्यलाई देखेर जनकको हृदय प्रेम र विस्मयले भरियो । उनको सुन्दर रूपले उनलाई पूर्ण प्रेमले भरिदियो र उनी करुणा र आनन्दले भरिपूर्ण भए । उनले ऋषि विश्वामित्रको चरणमा आफ्नो शिर झुकाए र विनम्र स्वरमा आफ्ना भावनाहरू व्यक्त गरे ।
विश्वामित्रको अनुमति लिएर, राम र लक्ष्मण सहर भ्रमण गर्न निस्के, जनकपुरवासी श्रीराम र लक्ष्मणलाई हृदयदेखि नै देखे र महिलाहरूले भवनका झ्यालहरूबाट रामलाई सम्मानपूर्वक हेरे ।
अर्को दिन बिहान गुरुको पूजाका लागि दुई भाइ फूल टिप्न निस्के । तिनीहरू गए र राजाको सुन्दर बगैँचा हेरे, जहाँ वसन्तले उनीहरूलाई मोहित पारेको थियो । असंख्य मनमोहक रूखहरू रोपिएका थिए र रंगीन दाखका बोटहरूले बगैँचा ढाकेका थिए । नयाँ पातहरू, फल र फूलहरूले भरिएका सुन्दर रूखहरूले कल्पवृक्षलाई पनि आफ्नो प्रशस्तताले लज्जित पारेका थिए । सुगा, कोयल, तितरजस्ता चराहरूले मीठो गीत गाए, र मयूरहरूले सुन्दरतापूर्वक नाच गरे । बगैँचाको बिचमा एउटा सुन्दर ताल थियो, जुन रत्नहरूको जटिल रूपमा कुँदिएका पाइलाहरूले सजाइएको थियो । यसको पानी सफा थियो, र यसमा धेरै रंगका कमलहरू फुल्थे, पानीका चराहरू चिरबिर गर्थे, र मौरीहरू गुनगुनाउँदै थिए । बगैँचाबिच पार्वती गौरीको मन्दिर देखेर राम र लक्ष्मण हर्षित भए । तालको नजिकै रहेको देवी पार्वतीको मन्दिर अवर्णनीय सौन्दर्यले सजिएको थियो । यो बगैँचा साँच्चै सुन्दर छ, जसले लोकलाई आनन्द दिन्छ । मालीको अनुमति लिएर उनीहरू फूल टिप्न थाले।
ठिक त्यही वेला बगैँचामा माता सीताको आगमन भयो । आमा मैनसले उनलाई देवी पार्वतीको पूजा गर्न पठाएकी थिइन् । उनका सखीहरू उनीसँगै सुमधुर गीत गाउँदै थिए । आफ्ना साथीहरूसँग तालमा स्नान गरेपछि, सीता खुसीसाथ देवी पार्वतीको मन्दिरमा गइन् । उनले प्रेमपूर्वक पूजा गरिन् र आफ्ना लागि योग्य सुन्दर पतिको लागि बिन्ती गरिन् ।
सीताको एक सखीले बगैँचामा विचरण गर्दा दुई भाइहरूलाई देखिन् र प्रेमले अभिभूत भएर सीताकहाँ आइन् । उनले भनिन्, ‘दुई राजकुमारहरू बगैँचा घुम्न आएका छन् । तिनीहरू किशोरावस्थामा छन् र सुन्दर छन् । तिनीहरू कालो र गोरो वर्णका छन् । म तिनीहरूको सुन्दरताको कसरी वर्णन गरुँ ?’ यो सुनेर र सबै हर्षित भए । उनले भनिन्, ‘हे सखी ! यो त्यही राजकुमार हो जुन मैले हिजो ऋषि विश्वामित्रले लिएर आएको सुनेकी थिएँ, र जसले आफ्नो मनमोहक आकर्षणले नगरका पुरुष र नारीहरूलाई मोहित पारेको छ । सबैले उहाँको छवि वर्णन गरिरहेका छन् । उहाँलाई देख्नैपर्छ, उहाँ साँच्चै हेर्न लायक हुनुहुन्छ ।’ सीता प्रभावित भइन् र आफ्नै आँखाले उहाँलाई हेर्न चाहिन् । सीता त्यसतर्फ प्रस्थान गरिन् । अघि बढ्दै जाँदा श्रीरामको सम्मुख परिन् । सीता चन्द्रमाको प्रतीक थिइन् । सुन्दर आँखाहरू स्थिर भए । आँखाका पलकहरू झप्किन छाडे । सीताको सौन्दर्य देखेर श्रीरामले अपार आनन्द महसुस गरे । उनले आफ्नो हृदयमा उनको प्रशंसा गरे, तर शब्दहरू अव्यक्त रहे ।
यसरी आफ्नो हृदयमा सीताको सौन्दर्य वर्णन गरेपछि रामले भाइ लक्ष्मणलाई भने, हे लक्ष्मण ! यो जनककी छोरी हो जसको लागि धनुषयज्ञ भइरहेको छ । सखीहरूका साथमा गौरीको पूजाका लागि आएकी छन् । देवीको रूपले बगैँचा अलौकिक भइरहेको छ । देवीको अलौकिक सुन्दरता देखेर, मेरो स्वाभाविक हृदय धड्किन थालेको छ । सीताजी विस्मित हुन्छिन् र रामको अलौकिक व्यक्तित्वमा हराउँछिन् । उनको हृदय प्रेमले अभिभूत भयो । जब सखीहरूले सीतालाई प्रेमको प्रभावमा देखे, तिनीहरू सबै डराए र भने– धेरै ढिलो भयो । एक सखीले हाँस्दै भनिन् कि उनी भोलि त्यही समयमा फेरि आउनेछिन् ।
आफ्नी साथीको यो रहस्यमय शब्द सुनेर, सीता हिचकिचाइन् । धेरै ढिलो भइसकेको थाहा पाएर, उनी आफ्नी आमाको लागि डराएकी थिइन् । धेरै धैर्यका साथ, उनले श्रीरामचन्द्रलाई आफ्नो हृदयमा राखिन् । यसरी त्रेतायुगका युगपुरुष विष्णुको अवतार मर्यादा पुरुषोत्तम भगवान् श्रीराम र देवीलक्ष्मीको अवतार भगवती सीताको प्रथम मिलन भयो ।
जनकपुरधाममा प्रत्येक वर्ष विवाहपञ्चमी भव्य रूपमा मनाइन्छ । मार्ग शीर्ष शुक्ल तृतीयाबाट सीताराम विवाहपञ्चमी महोत्सव सप्ताहव्यापी कार्यक्रम प्रारम्भ हुन्छ । अयोध्या, ऋषिकेश, हरिद्वारसहित भारतका विभिन्न धार्मिक केन्द्रहरूबाट ठूलो संख्यामा साधु–सन्त, महन्त, योगी, सन्न्यासी, भिक्षु र भिक्षुणीको आगमन हुने गरेको छ । सप्ताहव्यापी विवाहपञ्चमी महामहोत्सवको कार्यक्रमअनुसार नगरदर्शन, फूलबारी लीला, धनुषयज्ञ, तिलकोत्सव, मटकोर, स्वयंवर तथा शुभ–विवाह र रामकलेवा विधिसहित समापन हुनेछ ।
(लेखक झा इतिहास, संस्कृति र समसामयिक विषयका जानकार हुन् )
