सूचीकृत कम्पनीका आधारभूत सेयरधनीले आफ्नो कुल सेयरमध्ये पाँच प्रतिशत वा त्यसभन्दा बढी सेयर बेच्न चाहेमा कारोबार हुनुभन्दा कम्तीमा १५ दिनअघि नै जानकारी दिनुपर्ने भएको छ । नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन)ले मंगलबार नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से)लाई यस्तो व्यवस्था लागू गर्न निर्देशन दिएको हो । सेयर बिक्री गर्न लागेको जानकारी सम्बन्धित कम्पनीलाई दिनुपर्ने र उक्त जानकारी नेप्सेमार्फत सर्वसाधारण लगानीकर्तालाई सार्वजनिक गर्नुपर्नेछ । सार्वजनिक गरिएको सूचना तीन महिनासम्म मान्य हुनेछ । यस व्यवस्थाले ठुला सेयरधनीले ठुलो परिमाणमा सेयर बेच्दा बजार र लगानीकर्तालाई पहिले नै जानकारी हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
कम्पनी ऐनअनुसार २५ करोडभन्दा कम चुक्ता पुँजी भएका कम्पनीमा पाँच प्रतिशत वा सोभन्दा बढी मताधिकार भएका र २५ करोडभन्दा बढी पुँजी भएका कम्पनीमा एक प्रतिशतभन्दा बढी सेयर भएका सेयरधनीलाई आधारभूत सेयरधनी मानिन्छ ।
ठुलो सेयर वर्चस्व भएका आधारभूत सेयरधनी कम्पनीबाट बाहिरिएको विषयमा सर्वसाधारणलाई जानकारी दिन यस्तो निर्देशन जारी गरेको बोर्डका सहप्रवक्ता तोलाकान्त न्यौपानेले जानकारी दिए । उनले भने, ‘ठुला सेयरधनीले किनबेच गरेको विषयमा सर्वसाधारणलाई पनि जानकारी दिनुपर्ने भएको छ । यसले धितोपत्र बजारमा पारदर्शिता कायम राख्न मद्दत पुग्ने अपेक्षा छ ।’
बोर्डले पुँजी बजार विकास मार्गचित्र, २०८३ एवं चालू आव ०८३/८४ को पुँजी बजार नीति तथा कार्यक्रममा तय भएका नियामकीय सुधार तथा विकास कार्यक्रमको कार्यान्वयनलाई निरन्तरता दिँदै आएको जनाएको छ । सोही क्रममा धितोपत्रको कारोबारलाई सुदृढ, प्रभावकारी तथा विश्वसनीय बनाउन धितोपत्र बजार र धितोपत्र कारोबारको नियमन तथा अनुगमन गर्न नेपाल स्टक एक्सचेज, सिडिएस एन्ड क्लियरिङ, मर्चेन्ट बैंकर, धितोपत्र दलाल व्यवसायी, योजना व्यवस्थापक तथा डिपोजिटरी र सूचीकृत कम्पनीका लागि निर्देशन जारी गरेको हो ।
मोबाइलबाट कारोबार र डेमो ट्रेडिङमा जोड
सेबोनले सेयरको दोस्रो बजार कारोबार मोबाइल एपबाट सहज रूपमा गर्न सकिने व्यवस्था मिलाउन निर्देशन दिएको छ । नयाँ लगानीकर्ता र विद्यार्थीलाई सेयर बजारको अभ्यास गराउन सञ्चालनमा रहेको आधिकारिक डेमो ट्रेडिङ प्लाटफर्म पनि निरन्तर र अवरोधरहित रूपमा चलाउनुपर्नेछ । साथै, कारोबारपछि बजार बन्द हुने समयपछि पनि निश्चित समयभित्र अर्डर राख्न सकिने आफ्टर मार्केट अर्डर व्यवस्थालाई प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न भनिएको छ ।
टिएमएसको आइटी अडिट गर्न निर्देशन
सेबोनले सेयर किनबेचका लागि प्रयोग हुने ट्रेड म्यानेजमेन्ट सिस्टम (टिएमएस)बारे लगानीकर्ताबाट गुनासो आएको भन्दै नेप्सेलाई स्वीकृत प्रणालीको आइटी अडिट गर्न निर्देशन दिएको छ । अडिटपछि त्यसको प्रतिवेदन बोर्डमा बुझाउनुपर्नेछ ।
कारोबार प्रणालीमा पटक–पटक समस्या देखिँदै आएकाले समस्या पहिचान गरी प्रणालीलाई थप आधुनिक, सुरक्षित र प्रभावकारी बनाउन पनि निर्देशन दिइएको छ ।
सेबोनले कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) वा अन्य स्वचालित प्रविधिको प्रयोगबाट सेयर किनबेच भइरहेको छ वा छैन भनेर पहिचान गर्ने व्यवस्था गर्न पनि नेप्सेलाई निर्देशन दिएको छ ।
अर्को व्यवस्था नभएसम्म एआई वा स्वचालित प्रविधिबाट आएका कारोबार आदेश पहिचान गरी रोक्नुपर्ने र यस्तो कारोबार गर्न नहुने जानकारी लगानीकर्तालाई सार्वजनिक गर्नुपर्नेछ । यससँगै एआई प्रविधिबाट सेयर कारोबार गर्न दिने वा नदिने विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास, नेपालको आवश्यकता, नेप्सेको प्राविधिक क्षमता र आवश्यक कानुनी व्यवस्था अध्ययन गरी प्रतिवेदन बुझाउन पनि भनिएको छ ।
सिकेवाइसीबाटै टिएमएस खाता खोल्ने तयारी
हाल सिडिएस एन्ड क्लियरिङले सञ्चालनमा ल्याएको सिकेवाइसी प्रणालीलाई टिएमएस खाता खोल्ने प्रक्रियासँग जोड्न पनि निर्देशन दिइएको छ । यसो भएमा लगानीकर्ताले बारम्बार एउटै व्यक्तिगत विवरण उपलब्ध गराउनुपर्ने झन्झट कम हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
सेबोनले हालको नेप्से सूचकांकलाई अल इक्विटी इन्डेक्सका रूपमा कायम राख्दै बजारमा कारोबारका लागि उपलब्ध सेयर अर्थात् फ्री फ्लोट सेयरका आधारमा नयाँ सूचकांक विकास गर्न निर्देशन दिएको छ । नयाँ सूचकांकलाई बजारको मुख्य मापन अर्थात् ‘बेन्चमार्क इन्डेक्स’का रूपमा प्रयोग गर्ने तयारी गरिएको छ । यही सूचकांकका आधारमा सर्किट ब्रेकरको नियम पनि पुनरवलोकन गर्न भनिएको छ । यसका लागि कारोबारको अन्तिम १५ मिनेटको मूल्यका आधारमा नेप्से सूचकांक गणना गर्ने पुरानो व्यवस्था फेरि लागू गर्न सकिन्छ वा सकिँदैन भन्ने विषयमा अध्ययन गर्न निर्देशन दिइएको छ । बजार बन्द हुने समयमा आउने मार्केट अर्डरको व्यवस्थापन र दैनिक १५ प्रतिशतसम्मको मूल्य उतारचढावमा लागू हुने सर्किट ब्रेकरको व्यवस्था पनि पुनरवलोकन गर्नुपर्नेछ । यससम्बन्धी सुझाव एक साताभित्र बोर्डमा बुझाउन भनिएको छ ।
वित्तीय अवस्थाका आधारमा वर्गीकरण गरिने
सूचीकृत कम्पनीहरूको वित्तीय अवस्था, तरलता र संस्थागत सुशासनका आधारमा कम्पनी वर्गीकरण गर्ने प्रणालीलाई थप वस्तुनिष्ठ बनाउन पनि निर्देशन दिइएको छ । कम्पनीको पुँजी, प्रतिफल, तरलता र अन्य वित्तीय अवस्थाका आधारमा लगानीकर्ताले बुझ्न सक्ने विभिन्न सूचकांक विकास गर्ने तयारी छ । उदाहरणका रूपमा नेप्से–३० र उच्च बजार पुँजीकरण भएका कम्पनीको छुट्टै सूचकांक बनाउन सकिनेछ । नेप्से सूचकांकलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार विकास गर्न सूचकांक गणना गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय संस्थासँग सहकार्य अघि बढाउन पनि भनिएको छ । हालको सेन्सेटिभ इन्डेक्सलाई पनि कानुनी र प्रक्रियागत व्यवस्था मिलाएर पुनरवलोकन गर्ने उल्लेख छ ।
पहिलो कारोबार मूल्य निर्धारणमा सुधार
कम्पनी सूचीकृत भएपछि पहिलो दिन सेयर कारोबार सुरु गर्दा मूल्य निर्धारण गर्ने हालको व्यवस्थालाई पनि थप वैज्ञानिक बनाउन निर्देशन दिइएको छ । यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासअनुसार नयाँ व्यवस्था गर्ने तयारी गरिएको छ । लामो समयदेखि कारोबारमा सक्रिय नभएका सूचीकृत कम्पनीबारे पनि अध्ययन गरी आवश्यक कानुनी र प्रक्रियागत सुधारका लागि सिफारिस गर्न भनिएको छ । सूचीकृत कम्पनीका आधिकारिक सूचना व्यवस्थित रूपमा सार्वजनिक गर्न छुट्टै पोर्टल विकास गरी सञ्चालनमा ल्याउनुपर्ने भएको छ । नेप्सेलाई हरेक महिनामा कम्तीमा एउटा वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम गर्न पनि निर्देशन दिइएको छ ।
