नेपालको पश्चिमी जिल्लाहरू खासगरी अर्घाखाँची, प्युठान, गुल्मी, पाल्पा, कपिलवस्तु, रूपन्देही, दाङलगायतका भगवती मन्दिर तथा शक्तिपीठहरूमा दसैँको महाअष्टमीदेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म विशेष मेला लाग्ने गर्छ । महाअष्टमीदेखि पूर्णिमासम्म यहाँ हरेक दिन विजयउत्सव जस्तै गरी तरबार, खड्गलगायतका हतियारसहित नौमती बाजाको तालमा विशेष खालको नाच प्रदर्शन गरिन्छ । स्थानीयले हर्षोल्लासपूर्ण रूपमा, उत्सवको रूपमा रमाउने यो नाचलाई सरायँ नाच भनिन्छ ।
पश्चिम नेपालका केही जिल्लामा मनाइने चलनको सुरुआत अर्घाखाँचीबाटै भएको भन्ने भनाइ छ । सप्तमीको दिन विधिवत् रूपमा मन्दिरमा फूलपाती भित्र्याएपछि विशेष पूजापाठसहित अष्टमीदेखि नै ठाउँअनुसार फरक–फरक दिनमा फरक–फरक कोट र भगवती मन्दिरमा यो मेला लाग्ने गर्छ । मन्दिरमा चढाएको तरबार निकालेर फन्काउँदै र नचाउँदै एक–आपसमा जोडिएर सरायँ नाच्ने गरिन्छ ।
यस वर्ष कोरोना महामारीका करण विधिवत् रूपमा पूजा–अर्चना मात्र गरिएको छ । सामान्य अवस्थामा पश्चिम नेपालका पहाडी बस्तीमा यो नाच अहिले पनि चर्चित छ । यसलाई कतिपयले युद्धकला र खेल पनि हो भनेर विश्लेषण गर्छन् । पञ्चेबाजासहित मन्दिरमा चढाइएका खुकुरी, तरबार र खुँडा नचाई आपसमा जोडिएर सरायँ नाच खेलिने गरिन्छ । यसरी नाच्दा देवी भगवती प्रसन्न हुने धार्मिक जनविश्वास छ ।
दैत्य र दानवहरूमाथि देवी–देवताले विजय हासिल गरेपछि यही खुसीमा युद्धमा प्रयोग भएका हतियारसहित नाचगान सुरु भएको किंवदन्ती छ । सप्तमीको दिन फूलपाती भित्र्याएपछि मन्दिर वा कोटमा आलम (भगवानको प्रतिमा) निकाल्ने गरिन्छ । विभिन्न रंगीचंगीसहितका ध्वजापतकाले सिँगारिएको आलमलाई भगवानको प्रतीकको रूपमा मन्दिरबाहिर सजाएर राखेपछि दैनिक पूजापाठ गर्ने गरिन्छ । मन्दिरबाट भगवान् बाहिर निस्कन सक्ने किंवदन्तीका आधारमा हरेक रात स्थानीयवासी आलोपालो मन्दिरको ढोकानजिकै जाग्राम बसेर भगवान्को रक्षा गर्ने संस्कार अझै पनि कतिपय स्थानमा कायम छ । खासगरी बहुुमूल्य मूर्तिहरू, हातहतियारको सुरक्षाका लागि पनि यो संस्कार सुरु भएको हुन सक्छ ।
यसरी नित्य पूजा भएपछि सरायँ हुने दिन विधिअनुसार पूजापाठपछि ठाउँ र परिस्थितिअनुसार बलि (अधिकांश स्थानमा राँगो) दिई सरायँ नाच सुरु हुन्छ । पहिला कोट वा मन्दिरवरिपरि परिक्रमा गरी पछि खुला ठाउँमा पुगी दिनभर खुँडा वा लाठी नचाउँदै र जुधाउँदै बाजाका तालमा ‘वाख्खै’ ‘ह’ भन्दै सरायँ नाच्ने चलन छ । कहीँ केही लामो दूरीमा नाच्दै जाने, निश्चित ठाउँ (पोखरी वा तलाउ)मा पुगेर फूलपाती सेलाउने र नाचगानसहित पुनः मन्दिर फर्कने चलन छ भने कतै मन्दिरनजिकै ‘फिल्ड’ तयार गरी त्यही ‘फिल्ड’मा दिनभर नाच्ने पनि गरिन्छ ।
किंवदन्तीअनुसार अर्घा रजस्थलको अर्घा भगवती मन्दिर र कोटमुनि पाथ्रावाङको शिलामा रक्तार्ध दिने गुरुङ राजालाई हराएर ठकुरी राज्य स्थापना गरेका जिल्ला राईले विजय उत्सवको रूपमा सराय खेलाउन र खेलाडीलाई दही केरा खुवाउन थालेका थिए । अहिलेको सरायँ नाच त्यसैको निरन्तरता हो भन्नेहरू धेरै छन् ।
भुरे–टाकुरे राजाहरूको पालामा पाल्पा, गुल्मी, अर्घाखाँची र प्युठानलाई ऐतिहासिक र सांस्कृतिक राज्यको रूपमा लिएको र त्यसवेलाका राजाहरूले स्थापना गराएको शक्तिपीठ अथवा कोट मन्दिरबाट विजयादशमीको अवसरमा सरायँ नाच नाच्च लगाउने गरेको इतिहास सुनाउनेहरू पनि भेटिन्छन् ।
अर्घाखाँची जिल्लाको सन्धिखर्क नगरपालिका– ९ मा अवस्थित अर्घा भगवती मन्दिर सरायँ नाचको निम्ति सबैभन्दा प्रसिद्ध रहेको छ । अर्घा भगवती मन्दिरमा आलम भित्र्याएपछि सरायँ र दसैँ सकिएको मान्यता छ । अर्घा भगवती मन्दिरबाटै सरायँ नाचको सुरुवात भएको भनाइ छ ।
अर्घाका राजाले सरायँको सुभारम्भ गराए पनि पछि छिमेकी राज्यहरूमा नाच्न थालियो भन्ने भनाइ छ भने देवीदेवताको दानवमाथिको विजयको सम्झनालाई उत्सवको रूपमा मनाएको हो भन्ने पनि कतिपयको भनाइ छ ।
अर्घाखाँचीबाट गुल्मी, प्युठान, पाल्पा हुँदै पछिल्लो समय तराईका विभिन्न जिल्ला खासगरी कपिलवस्तु, नवलपरासी, रूपन्देही र दाङमा स्थापना भएका देवीका मन्दिरमा सरायँ नाच नाच्ने गरिएको छ । अर्घाखाँची जिल्लाबाट बसाइँसराइ गरी गएकाहरूले आफू रहेको स्थानमा भगवती मन्दिर निर्माण गरी नाच्ने गरेका छन् । जसका कारण अर्घाखाँचीबाट सुरु भएको सरायँ नाच देशका विभिन्न ठाउँमा लोकप्रिय बनिरहेको छ । यद्यपि पुरानो पुस्ताले सही ढंगले नयाँ पुस्तालाई नसिकाएका कारण र नयाँ पुस्ताले पनि ऐतिहासिकताको विषयमा त्यति चाख दिन नसकेको अवस्था छ ।
