विनोद काम्बलीको अहिलेको हालत देखेर उनका अग्रज र सहकर्मी क्रिकेटरदेखि प्रशंसकहरूसम्म दुःखी बनेका छन्
कुनै वेला उनीसँगै क्रिकेटको एउटै क्रिजमा ब्याटिङ गरेका कतिपय समकालीन साथी अहिले प्रशिक्षणमा व्यस्त छन् । कतिपयका लागि व्याटिङ र बल अझै पनि दिनचर्याको महत्वपूर्ण पाटो बनेको छ । तर, कुनै समय चर्चाको शिखर चुमेर क्रिकेटमा छुट्टै छाप छोडेका उनी भने जीवनकै सबैभन्दा कठिन र संघर्षपूर्ण मोडमा पुगेका छन् । एउटै क्रिजमा लामो समय ब्याटिङमा साझेदारी गरेका आफ्नै साथी चिन्न नसक्ने अवस्थामा छन् । उनी हुन्, भारतीय क्रिकेटर विनोद काम्बली ।
भारतीय क्रिकेट जगत्मा विनोद काम्बली संघर्ष र पीडाका पर्याय हुन् । मुम्बईका विलक्षण प्रतिभाका धनी काम्बलीको ‘करियर’ दुनियाँलाई चक्मा दिने सफलताको शिखरदेखि अकल्पनीय पतनसम्म जोडिन्छ । उनी एक असाधारण प्रतिभाशाली युवा थिए, जसले क्रिकेटका बादशाह सचिन तेन्दुलकरलाई पछि पार्ने वाचा गर्थे । तर, केवल प्रतिभा मात्र भएर हुँदैन, ‘भाग्य’ले पनि साथ दिनुपर्छ भन्ने कुराको ठुलो उदाहरण बने, उनी ।
सन् १९७२ को जनवरी १८ मा जन्मिएका काम्बली मुम्बईको कांजुरमार्गको शान्त वातावरणमा हुर्किए । सहरका धेरै युवाका लागि क्रिकेट जीवन जिउने एउटा आधार थियो । सानैदेखि ब्याटसँग उनको लगाव बढ्यो । सन् १९८८ मा शारदाश्रम विद्यामन्दिरका लागि आयोजित स्कुल म्याचमा ६६४ रनको कीर्तिमान तोड्ने क्रममा उनी आफ्नो बाल्यकालका साथी सचिन तेन्दुलकरसँगै चर्चामा आए । काम्बलीले ३४९ रनको योगदान दिएका थिए । उनीहरूको साहसिक साझेदारीले दुई उदीयमान ब्याटिङ स्टारको आगमनलाई संकेत गर्यो ।
काम्बली र तेन्दुलकरको त्यो साझेदारी
मुम्बई क्रिकेटको तातो ‘भट्टी’मा काम्बली र तेन्दुलकरको मित्रता गाँसियो । ‘विनोद पहिल्यैदेखि चञ्चल थिए,’ उनको अतीतबारे तेन्दुलकरले हिन्दी वेबसाइट इन्डिया टुडेलाई भने । काम्बलीको विन्दास स्वभाव र उँचो व्यक्तित्वले सचिनको शान्त र अनुशासित दृष्टिकोणलाई पूर्ण रूपमा पूरक बनायो । काम्बलीको प्रारम्भिक करियरको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्षमध्ये एक हो, तेन्दुलकरसँगको कीर्तिमानी साझेदारी । विद्यालय क्रिकेट प्रतियोगितामा फोर्ट, काम्बली र तेन्दुलकरले ६६४ रनको अटुट साझेदारी गरेका थिए । काम्बलीले ३४९ रनको योगदान पुर्याएपछि प्रशिक्षक रमाकान्त आचरेकरले उनीहरूलाई इनिङ्स घोषणा गर्न बाध्य बनाए । यो साझेदारी विद्यालय क्रिकेट इतिहासमै सबैभन्दा उच्च हो ।
टेस्ट क्रिकेटमा काम्बलीको कब्जा
सन् १९९३ मा काम्बलीले आफूलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा परिचित गराए । ठुला स्कोरका लागि एक स्टाइलिस बायाँहाते उनले इंग्ल्यान्ड र जिम्बावेविरुद्ध ब्याक–टु–ब्याक दोहोरो शतक बनाएर टेस्ट क्रिकेटमा कब्जा जमाए । सन १९९३ को अन्त्यसम्म काम्बलीको ‘ब्याटिङ एभरेज’ १०० भन्दा माथि पुग्यो । खेलका महान् हस्तीहरूसँग उनको तुलना हुन थाल्यो ।
उनले सन् १९९३ मा वानखडे स्टेडियममा इंग्ल्यान्डविरुद्ध २२४ र अर्को टेस्टमा जिम्बावेविरुद्ध २२७ रन बनाए । काम्बलीले तीन फरक देश (इंग्ल्यान्ड, जिम्बावे र श्रीलंका) विरुद्ध लगातार तीन टेस्ट शतक प्रहार गर्ने एक मात्र क्रिकेटरको कीर्तिमान पनि बनाए ।
मिडियाले उनलाई भारतीय क्रिकेटको सिंहासनको उत्तराधिकारीको रूपमा अभिषेक गर्यो । उनको सहज ‘स्ट्रोक प्ले’को सर्वत्र प्रशंसा भयो । पाकिस्तानमा गरेको कारनामाले काम्बलीको प्रतिष्ठालाई अझ उँचो बनायो, जहाँ प्रतिकूल परिस्थितिमा उनको निडर ब्याटिङ शैलीले वाहवाही पायो । काम्बलीको फिल्डबाहिरको व्यक्तित्व (ग्ल्यामर र सार्वजनिक ध्यानाकर्षणमा रुचि) खेलमा मात्र एकोहोरो केन्द्रित हुने तेन्दुलकरको भन्दा फरक थियो ।
इन्डिया टुडे वेबसाइटका अनुसार काम्बलीको करियरले सन् १९९६ को विश्वकपको सेमिफाइनलमा श्रीलंकाविरुद्ध कोलकाताको खेलमा एउटा भयानक मोड लियो । भिड अराजकतामा उत्रिनुअघि भत्किएको पिचमा कठिन लक्ष्य पछ्याउँदै भारत १२०/८ मा समेटिएको थियो । श्रीलंकाको जितपछि अविजित १० रन बनाएर क्रिजमा फसेका काम्बलीले आँसु चुहाउँदै हिँडेका थिए । काम्बलीको भावनात्मक बहिर्गमनको तस्बिर उनको करियरको कमजोरीको प्रतीक बन्यो । त्यसपछिका वर्षमा काम्बलीको कुनै वेलाको प्रबल ब्याट मौन भयो । टोलीमा आफ्नो स्थान मजबुत गर्न नसकेपछि भारतले अलराउन्डर र फिनिसरको खोजी गरेको थियो । सन् १९९० को दशकको अन्तसम्म काम्बलीको प्रदर्शन थप मिहिनेती देखिन्थ्यो । आलोचकहरूले उनको फिटनेस र आचरणमा औँला ठड्याएर भने सौरभ गांगुली र राहुल द्रविडजस्ता युवा खेलाडी भारतको मिडिल अर्डरमा शून्यता भर्न उभिए ।
प्रतिभाका आधारमा उनी आफ्नो पुस्ताका उत्कृष्टमध्ये एक थिए । तर, कमजोर आचरण, चोटपटक, र मैदानबाहिरको अवरोधले उनको क्षमतामा ह्रास आयो । उनको कथाले सन् १९९० को दशकमा भारतीय क्रिकेटमा भएका प्रणालीगत त्रुटि पनि उजागर गर्छ । खेलप्रतिको उनको लगावका बाबजुद उनले भारतीय क्रिकेटमा कहिल्यै अर्थपूर्ण भूमिका पाउन सकेनन् । काम्बलीको अहिलेको हालत देखेर उनका अग्रज र सहकर्मी क्रिकेटरदेखि प्रशंसकहरूसम्म दुःखी बनेका छन् ।
सचिनसँगको त्यो भावुक क्षण
एनडिटिभीका अनुसार केही दिनअघि तेन्दुलकरले आफ्नो बालसखा तथा पूर्वक्रिकेटर काम्बलीलाई भेटे । मुम्बईमा महान् क्रिकेट प्रशिक्षक रमाकान्त आचरेकरको स्मृतिको अनावरण समारोहले यी दुईबिचको भेटको साइत जुराएको हो । उद्घाटन महत्वपूर्ण भए पनि सचिन तेन्दुलकर र काम्बलीबिचको भेटले क्रिकेटप्रेमीहरूको ध्यान खिच्यो । शिवाजी पार्क जिमखानाले सेयर गरेको एक भिडियो भाइरल भयो, जसमा काम्बली आफ्नो स्वास्थ्यसँग संघर्ष गरिरहेका देखिन्छन् । भिडियोमा काम्बली कमजोर र विचलित देखिन्छन् । उनलाई हिँड्नसमेत गाह्रो भएको देखिन्थ्यो । उनी मानसिक रूपमा निकै विक्षिप्त पनि थिए । जब सचिन उनको नजिक पुगे, काम्बलीलाई आफ्नो बाल्यकालको साथी तथा ब्याटिङका पूर्वसाझेदार चिन्न केही समय लाग्यो । जब उनले बिस्तारै सम्झिए अनि एकदमै खुसी भए । तर, आफ्नो सिटबाट उठ्न सकेनन् । पीडाले विक्षिप्त बनेका काम्बलीले सचिनको हात र कुहिनो समातेर उनलाई जान दिएनन् । सेतो सर्ट लगाएका एक व्यक्तिले हस्तक्षेप नै गर्नुपर्यो । दोस्रो भिडियोमा काम्बलीले आफ्नो दिवंगत प्रशिक्षकलाई श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्ने प्रयास गरेको देख्न सकिन्छ । तर, काम्बलीको बोली अस्पष्ट र बुझ्न गाह्रो थियो । जब उनले आफ्नो कोचको मनपर्ने गीत गाउने प्रयास गरे, त्यो निकै अस्पष्ट गुञ्जियो । पूर्वक्रिकेटर, मिडिया र फ्यानलगायत धेरैलाई काम्बलीको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यले चिन्तित बनाएको छ ।
विवाद र व्यक्तिगत संघर्ष
जब उनको क्रिकेटको लयमा ह्रास आउन थाल्यो, काम्बलीको मैदानबाहिरको जीवन ट्याब्लोइडहरूका लागि भने गजबको खुराक बन्यो । उनको पहिलो विवाह उथलपुथलमा समाप्त भयो । आर्थिक समस्या छताछुल्ल भयो । अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटबाट सन्न्यास लिएपछि आकर्षक जीवनशैलीका पारखी काम्बलीलाई आर्थिक व्यवस्थापन गर्न हम्मेहम्मे पर्यो । जहाँ गए पनि विवादले पछ्याइरह्यो । सन् २००९ मा एक टेलिभिजन कार्यक्रममा एक आक्रोशमा काम्बलीले बिसिसीआई (बोर्ड अफ कन्ट्रोल फर क्रिकेट इन इन्डिया)लाई पक्षपातको आरोप लगाए र सन् १९६६ को विश्वकपमा टोली छनोटमा प्रश्न उठाए । प्रश्न काम्बलीका लागि नै महँगो साबित भयो र त्यसले क्रिकेटसँगको दूरी बढायो ।
हालैका वर्षमा काम्बली धेरै विवादमा फसेका छन् र महत्वपूर्ण व्यक्तिगत र स्वास्थ्य चुनौतीको सामना गरिरहेका छन् । काम्बली कानुनी समस्यासँग पनि जोडिए । जसमा मादक पदार्थ सेवन गरी गाडी चलाउनेदेखि कामदारलाई कुटपिट गर्नेसम्मका हर्कत छन् । सन् २०२२ मा मुम्बईको एउटा भवनको गेटमा कार ठोक्किएपछि उनी मदिरा पिएर ड्राइभिङ गरेको आरोपमा पक्राउसमेत परेका थिए । यसले उनको व्यक्तिगत आचरणबारे मात्र चिन्ता बढाएको छैन, बरु उनको अनियमित जीवनशैलीलाई पनि उजागर गरेको छ ।
आर्थिक समस्या र कुलत
आफ्नो स्वास्थ्य समस्याबाहेक काम्बली गम्भीर आर्थिक समस्याको सामना गरिरहेका छन् । एक समय अनुमानित १.५ मिलियन डलर नेटवर्थका मालिक यी क्रिकेटरको सम्पत्तिमा पनि तीव्र गिरावट आएको छ । इसन्युजडट टिभीका अनुसार सन् २०२२ सम्ममा उनको आम्दानी वार्षिक चार लाख रुपैयाँमा झरेको थियो र अहिले उनी मासिक ३० हजार (बिसिसिआईको पेन्सन)मा बाँचिरहेका छन् । काम्बलीको मदिरा लतले साथी र सहकर्मीसँगको सम्बन्धलाई तनावपूर्ण बनाएको छ । धेरैजना उनीसँग चिढिएका छन् । तर, तेन्दुलकरसँगको हालैको भाइरल भिडियोपछि सन् १९८३ को विश्वकप विजेता भारतीय क्रिकेट टोलीले सहयोगको प्रस्ताव गर्यो । टोली सदस्य काम्बलीलाई आर्थिक सहयोग गर्न इच्छुक छन् । तर, यसका लागि उनी आफैँ पुर्नस्थापना केन्द्रमा जानुपर्ने उनीहरूले सर्त राखेका छन् ।
उपचार खर्च व्यहोर्न कपिलदेव तयार
१९८३ को विश्वकप टोलीका सदस्य तथा पूर्वतेजबलर बलविन्दर सिंह सन्धुका अनुसार उक्त टोलीका कप्तान कपिल देवले उपचारमा जति नै समय लागे पनि काम्बलीको पुनर्स्थापनामा लाग्ने खर्चमा सहयोग गर्ने वाचा गरेका छन् । ‘कपिल देवले मलाई स्पष्ट रूपमा भनेका छन् कि काम्बली पुनर्स्थापना केन्द्रमा जान चाहन्छन् भने हामी उनलाई आर्थिक रूपमा मद्दत गर्न तयार हुनुपर्छ,’ सन्धुको भनाइ उद्धृत गर्दै टाइम्स अफ इन्डियाले लेखेको छ, ‘यदि उनले त्यसो गरे भने उपचार जति लामो समयसम्म चले पनि त्यसबापत खर्चको बिल भुक्तानी गर्न हामी तयार छौँ ।’
काम्बलीको कुलतका कारण धेरैले उनलाई सहयोग गर्न तयार नभएको र कपिल देवले विगतमा काम्बलीलाई मद्दत गर्न खोज्दा नराम्रो अनुभव पाएको सन्धुले खुलासा गरे । तर, काम्बलीका बाल्यकालका साथी तथा पूर्वअम्पायर मार्कस काउटो काम्बलीको स्वास्थ्यमा धेरै गम्भीर समस्या रहेको र उनलाई पुनर्स्थापनामा पठाउनु उपयुक्त नहुने बताउँछन् । काम्बली १४ पटक पुनर्स्थापना केन्द्रमा गइसकेका छन् । सन् १९८३ कै विश्वकप टोलीका अर्का सदस्य सुनिल गवास्करले पनि चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । उनले आफ्नो सम्पत्ति गुमाएका र संघर्षमा परेका क्रिकेटरको हेरचाह गर्न टोलीले चाहेको बताए ।
(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)
