नेपालमा चार सय १९ वटा हिमाल आरोहणका लागि खुला छन् । अहिले झन्डै तीन हजारको हाराहारीमा पर्वतीय पथप्रदर्शक सक्रिय छन् । समग्र पर्यटन क्षेत्र नै खस्कँदो छ । हिमाल आरोहणमा जुन उत्साह हुनुपर्ने थियो, त्यस्तो देखिँदैन । सगरमाथामा रेकर्ड बनाएका आरोहीका सन्तानले नै माउन्टेन गाइडका रूपमा सक्रिय हुन रुचि देखाउँदैनन् । आठ हजारभन्दा माथिका १४ वटा हिमाल नेपालमा रहेको राष्ट्रिय तथ्यांक छ । यद्यपि, अन्तर्राष्ट्रिय जगत्ले यसमध्ये आठवटा हिमाललाई मात्र आठ हजार मिटरमाथिको मान्यता दिएको छ ।
सर्वोच्च शिखर सगरमाथा हाम्रोमै छ । तर, हाम्रा हिमालमा पर्यटकलाई आकर्षित गर्न जुन पहल गर्नुपर्ने थियो, त्यसमा कमी देखिन्छ । हाम्रा पर्वतीय पथप्रदर्शक विश्वमै चर्चित छन् । सर्वाधिक धेरै ३० पटक सगरमाथा चढ्ने कामिरिता शेर्पा, विश्वका आठ हजारभन्दा माथिका १४ वटै हिमाल दुईपटक चढ्ने सानु शेर्पा हाम्रै देशका हुन् । अन्य धेरै नेपाली आरोहीहरूले कीर्तिमान बनाएका छन् । तर, सरकारले उनीहरूलाई सम्मान दिन कन्जुस्याइँ गरेको देखिन्छ । आजका दिनसम्म त सरकारले माउन्टेन गाइडलाई लाइसेन्स पनि उपलब्ध गराउन सकेको छैन । योभन्दा ठूलो बिडम्बना अरू के नै होला ।
सबै खालका पथप्रदर्शक राज्यका अघोषित दूतजस्तै हुन् । पर्यटकहरूले पथप्रदर्शककै सहयोगमा घुम्न आएको देशबारे जानकारी लिने हुन् । उनीहरूसँग बिताएका हरेक क्षण पथप्रदर्शकले आफ्नो देशको भाषा, संस्कृति र इतिहासको प्रवद्र्धन गरिरहेका हुन्छन् । तर, पथप्रदर्शकहरूको हितका लागि राज्यले जति ध्यान दिनुपर्ने हो, त्यो दिन सकेको छैन ।
नीति छैनअहिले नेपाल पर्वतारोहण संघ (एनएमए) र सिटिइभिटीको समन्वयमा एकवर्षे माउन्टेन गाइड कोर्स तयार हुँदै छ । यसमा पाठ्यक्रम बनाउने र लागू गर्ने काम सिटिइभिटी र प्राविधिक पक्ष एनएमएले हेरेको छ ।
माउन्टेन गाइडले उमेर छँदासम्म केही कमाउने भए पनि अवकाशपछिको जीवन सन्तोषजनक छैन । धेरै आरोही विदेश पलायन हुनुको कारण यही हो । यसलाई रोक्न पनि हामीले आरोहीको सेवा–सुविधा बढाउनुपर्छ ।
एनएमएमा राजेन्द्रबहादुर लामाको संयोजकत्वमा दाबातासी शेर्पा र मसहितको तीन सदस्यीय टिम छ । त्यसमा पनि मेरो नेतृत्वमा दाबाजी र रामकाजी तिवारीको टिमले प्राविधिक पाटो हेरिरहेको छ । हामीले यही कोर्स केही वर्षअघि तयार गर्न सकेको भए सायद, नेपाली गाइडहरूको अन्तर्राष्ट्रिय एक्सपोजर अझै बढी हुने थियो । नीति–निर्माण तहमा पनि हाम्रा विज्ञ आरोहीहरूको भूमिका बढाउने लक्ष्यसाथ यो कोर्सको डिजाइन भइरहेको छ ।
अहिले पर्यटन क्षेत्रको नीति–निर्माणमै पथप्रदर्शकको भूमिका नगन्यजस्तो छ । माउन्टेन गाइडको भूमिका शून्यजस्तै छ भन्दा पनि हुन्छ । टे«किङ गाइड, टुर गाइड, माउन्टेन गाइडलगायत कोर्स नेपालमा नभएका होइनन् ।एनएमएले सञ्चालन गर्ने प्रशिक्षणका लागि विदेशबाट समेत मानिसहरू आउँछन् । तर, छोटो अवधिको कोर्स भएकाले यसले प्राविधिक पक्षमा मात्रै जोड दिएको छ ।
हामीसँग आफ्नो पाठ्यक्रम नभएकाले यी कोर्स गर्दा सैद्धान्तिक रूपमा फ्रान्सको नेसनल स्कुल अफ स्कि एन्ड माउन्टेनरिङ (इन्सा)ले तयार पारेको पाठ्यक्रम नै पढाइन्छ । तर, हाम्रा हिमाल र युरोपका हिमालहरू फरक छन् । चढ्ने तरिका र चुनौती फरक छन् । त्यहाँ साना हिमाल छन् ।
हामी त हिमालको राजधानी नै भयौँ । आफ्नै पाठ्यक्रम तयार गर्दा विदेशीहरू यहाँ पढ्न आउने सम्भावना बढ्ने हाम्रो अनुमान छ । हामीलाई आरोहणमा विश्वले पत्याएको छ । हामीसँग आफ्ना अनुभव छन्, हिमालसँगको समीप्यता र आत्मीयता छ ।
आठ हजार मिटरभन्दा माथिका हिमाल भएका देशमध्ये चीन र पाकिस्तानमा पनि आरोहणका लागि नेपाली पथप्रदर्शकलाई नै सहयोगीका रूपमा लैजाने गरिन्छ । युरोपका हिमालहरू आरोहणमा पनि ठूलो संख्यामा नेपालीहरू जान्छन् । हामीले अब आफ्नो सीप र अनुभवलाई डकुमेन्टेसन गरेर प्राज्ञिक तहमा पनि लैजान जरुरी छ । जुनदेखि सिटिइभिटीको एकवर्षे कोर्स लागू गर्ने गरी पहल भइरहेको छ । हाम्रो लक्ष्य आरोहणको तालिमका लागि नेपाललाई उत्कृष्ट गन्तव्य बनाउने भन्ने हो । नेपालका आरोहीहरूको विज्ञतालाई भरपुर उपयोगमा ल्याउने भन्ने हो । कामिरिता शेर्पाले जसरी सगरमाथालाई कसले बुझेको होला ? वा सानु शेर्पालाई आठ हजारभन्दा माथिका हिमालबारे जुन अनुभव छ, त्यो अरू कोसँग होला ?
यस्ता धेरै कीर्तिमानी व्यक्तिको विज्ञता र अनुभवलाई उपयोगमा ल्याउने गरी नयाँ एकवर्षे कोर्स बनाइरहेका छौँ । नयाँ पुस्ताले उहाँहरूसँग व्यावहारिक कठिनाइबारे धेरै बुझ्न सक्छ । भविष्यमा तीनवर्षे डिप्लोमा कोर्स (प्लस टुसरहको) सञ्चालन गर्ने योजना बनाइरहेका छौँ । डिप्लोमा कोर्समा अनिवार्य विषयसहित सैद्धान्तिक पक्ष पनि पढाइ हुनेछ । त्यसपछि ब्याचलर र थप अध्ययन गरेर आफूलाई प्राज्ञिक तहसम्म पुर्याउने ढोका खुल्नेछ । तसर्थ, यो तालिम गाइडको सीप र अनुभवलाई शैक्षिक रूपमा जोड्ने अवसर हो । हाम्रा गाइडसँग भविष्यमा अनुभवसँगै प्रमाणपत्र पनि हुनेछ । उनीहरूले विदेशका विश्वविद्यालयमा वा ट्रेनिङ सेन्टरमा गएर लेक्चरर वा विज्ञका रूपमा आफ्नो अनुभव साझा गर्न सकून् भन्ने लक्ष्यले कोर्स डिजाइन हुँदै छन् ।
चुनौती
हिमाल आरोहण आफैँमा चुनौतीपूर्ण छ । ज्यानको बाजी राखेर हिँड्नुपर्छ । तर, सामाजिक सुरक्षाको ग्यारेन्टी छैन । सरकारले पथप्रदर्शकसँग आयको १५ प्रतिशत कर लिन्छ । जब कि, रोजगारी गर्नेहरूले एक प्रतिशत टिडिएस मात्रै तिरे पुग्छ । यो कर कम हुनुपर्छ भन्ने हाम्रो माग हो ।
माउन्टेन गाइडले उमेर छँदासम्म केही कमाउने भए पनि अवकाशपछिको जीवन सन्तोषजनक छैन । धेरै आरोही विदेश पलायन हुनुको कारण यही हो । यसलाई रोक्न पनि हामीले आरोहीहरूलाई थप एक्सपोजर उपलब्ध गराउन जरुरी छ । उनीहरूको सेवा–सुविधा पनि बढाउनुपर्यो ।
सबै आरोहीलाई सामाजिक सुरक्षा कोषमा कसरी जोड्न सकिन्छ ? पेन्सनको व्यवस्था गर्न सकिन्छ कि ? कीर्तिमान आरोहीहरूलाई भत्ता उपलब्ध गराएर राख्न सकिन्छ कि ? यी विषयमा सरकारले सोच्नुपर्यो । अग्रजहरूले धेरै दुःख गरेका छन् । तर, अवकाशपछि कसैले सोधपुछ गर्दैन । आय पनि हुँदैन ।
लिडरसिप तालिम, आफ्ना अनुभव सेयर गर्ने, लेक्चर दिनेलगायत विभिन्न काममा संलग्न गराएर उनीहरूलाई रिटायर्ड लाइफमा पनि सक्रिय गराउने हो भने देशले पनि धेरै पाउँछन् । उनीहरू पनि खुसी हुन्छन् । अहिले त यहाँका कीर्तिमानी व्यक्ति अमेरिका पलायन भएर जीविकोपार्जन गर्नुपर्ने अवस्था छ । अमेरिका नै गए पनि पर्वतारोहणमै लाग्न मिल्ने होस् न । प्राविधिक पाटो र क्षमता त उहाँहरूसँग छँदै छ, सँगै सैद्धान्तिक जानकारी र प्रमाणपत्र पनि होस् ।
हाम्रा अग्रजहरूले आफ्ना गुनासा र सल्लाहलाई व्यक्तिगत तवरले कुनै सुनुवाइ नभएपछि हामी संगठित रूपमा अघि बढेका हौँ । माउन्डेट गाइड एसोसिएसन अफ नेपाल खुलेको तीन वर्षमा हाम्रा आवाजलाई सम्बन्धित ठाउँमा पु¥याउने गरी केही कामहरू भएका छन् । गाइडहरूको हकहितका लागि धेरै गर्न बाँकी नै छ ।
