जेनेरेटिभ आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (जेनएआई)ले मानिसको दैनिक जीवनमा आफूलाई द्रुत गतिमा घुलमिल गरिसकेको छ । जेनेरेटिभ एआई एक प्रकारको कृत्रिम बुद्धिमत्ता हो, जसले ठुलो मात्रामा तथ्यांकबाट सिक्छ र त्यसपछि पाठ, तस्बिर, कोड वा संगीतजस्ता नयाँ सामग्री सिर्जना गर्छ । विश्वभरका विद्यालयमा विद्यार्थीले अब गृहकार्यमा मद्दतका लागि च्याटबटसँग परामर्श लिन्छन् भने शिक्षकले पाठ योजना मस्यौदा गर्न एपहरू प्रयोग गर्छन् । यो क्रान्ति आश्चर्यजनक गतिमा भएको छ । च्याटजिपिटी २०२२ को अन्त्यमा मात्र सुरु भएको थियो । प्रविधिको सम्भावनाले यसको द्रुत विस्तारलाई बढावा दिएको छ ।
जेनएआईले स्कुलको ढोकामा विनम्रतापूर्वक ढकढक्याएन, यो वाइफाईमार्फत भित्र प्रवेश गर्यो । यो शिक्षा प्रविधिको पहिलेको लहरभन्दा फरक छ । जेनएआईको धेरैजसो भागमा इन्टरनेट जडान छ । यो जोकोहीका लागि स्वतन्त्र रूपमा पहुँचयोग्य छ । यसका लागि कुनै पूर्वप्रशिक्षण वा कोडिङ सिप आवश्यक पर्दैन । प्रविधिले निबन्ध मस्यौदा गर्नेदेखि सिकाइ अनुभव सिर्जना गर्नेसम्म सबै काम केही सेकेन्डमै गर्न सक्छ ।
तर, जेनएआई कुनै जादुको छडी होइन । यो एक गतिवर्द्धक हो, जसले राम्रो शिक्षणलाई जति सजिलै बढाउँछ, त्यति नै खराब अभ्यासलाई पनि बढाउँछ । जेनएआईले साँच्चै समान खेलमैदान सिर्जना गर्न मद्दत गर्न सक्छ, जसले गर्दा सबैजना सफल हुन्छन् । तर, यसले खाडललाई पनि फराकिलो बनाउन सक्छ, सही स्रोत भएकालाई शक्ति दिन्छ र अरूलाई पछाडि छोड्छ । उदाहरणका लागि, जेनएआईले शिक्षकलाई नवीन सिकाइ अनुभवको रचनात्मक डिजाइनर बन्न सशक्त बनाउन सक्छ, तर यसले तिनीहरूलाई स्क्रिप्टेड पाठ योजना वा एल्गोरिदमको दास बनाउन सक्छ ।
जेनएआईले राम्रो डेटामार्फत मानव पूर्वाग्रह कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ, तर यसले पूर्वाग्रहलाई बढाउन र स्थापित गर्न पनि सक्छ । यसले भौगोलिक, भाषिक वा सांस्कृतिक सीमा पार गर्ने मानिसलाई जोड्न सक्छ, तर यसले तिनीहरूलाई इको–चेम्बरमा पनि वर्गीकृत गर्न सक्छ, जसले तिनीहरूको आफ्नै विचारलाई बढावा दिन्छ र तिनीहरूलाई भिन्न सोचबाट अलग गर्छ । जेनएआई नैतिक रूपमा तटस्थ छ, तर यसलाई प्रयोग गर्ने मानिस त्यस्ता छैनन् ।
आर्थिक सहयोग र विकास संगठनको डिजिटल शिक्षा दृष्टिकोण ०२६ ले जेनएआईसँग सम्बन्धित प्रतिज्ञा र समस्या दुवैलाई जोड दिन्छ । स्पष्ट शिक्षण लक्ष्यद्वारा निर्देशित वा शिक्षाका लागि विशेष रूपमा डिजाइन गरिएको खण्डमा जेनएआई उपकरणले सिकाइलाई समर्थन गर्न सक्छ । यद्यपि, जेनएआईले सिकाइका लागि आवश्यक उत्पादक संघर्षलाई हटाउँछ । विद्यार्थीले कार्य छिटो पूरा गर्न सक्छन् र तत्काल राम्रो परिणाम प्राप्त गर्न सक्छन्, तर तिनीहरूको बुझाइ गहिरो नहुन सक्छ । यसले संज्ञानात्मक सहनशक्ति, गहिरो पठन, निरन्तर ध्यान र दृढतालाई घटाउन सक्छ ।
सिकाइका लागि गैरशिक्षा–विशिष्ट जेनएआई उपकरण प्रयोग गर्दा पनि सीमितता छन् । अध्ययनले देखाउँछन् कि विद्यार्थीले सामान्य उद्देश्यको जेनएआई उपकरणको साथ अध्ययन गर्दा उनीहरूको प्रतिक्रियाको गुणस्तरमा सुधार गरे, तर परीक्षामा उनीहरूको प्रदर्शनमा सुधार भएन । केही अवस्थामा यो अझ खराब भयो । यसविपरीत विशेषगरी सिक्नका लागि बनाइएका जेनएआई उपकरण बढी आशाजनक छन् । यी स्पष्ट शैक्षिक उद्देश्यका साथ डिजाइन गरिएका छन् । मानिसहरूले ज्ञान र सिप कसरी प्राप्त गर्छन् भन्ने कुरा विज्ञानमा आधारित छ । यी उपकरणलाई रचनात्मक वा सहयोगी सिकाइ साझेदारका रूपमा वा भर्चुअल अनुसन्धान सहायकका रूपमा प्रयोग गर्दा राम्रो सिकाइ परिणाम आउन सक्छ ।
जेनएआईद्वारा सहयोग गरिएका कम अनुभवी ट्युटरले राम्रो ट्युटोरिङ रणनीति प्रयोग गरे र उनीहरूका विद्यार्थीको गणितमा निपूणता उल्लेखनीय रूपमा सुधार झयो । अन्तर्त्रियात्मक च्याटमा आधारित शिक्षक प्रशिक्षण उपकरण (जसले नयाँ शिक्षकलाई नक्कली विद्यार्थीसँग शिक्षण अभ्यास गर्न अनुमति दिन्छ) ले राम्रो शिक्षक तयारी र आत्मविश्वासको नेतृत्व गर्यो । जेनएआईलाई सिकाइ समृद्ध बनाउन र सिकाइको गुणस्तर सुधार गर्न प्रयोग गर्दा राम्रो हुन्छ, संज्ञानात्मक प्रयासलाई प्रतिस्थापन गर्न वा शिक्षकको व्यावसायिक निर्णयलाई कम गर्न होइन । त्यसकारण शिक्षा प्रणालीले शिक्षक र विद्यार्थीसँग स्पष्ट रूपमा डिजाइन र सह–सिर्जना गरिएका, कडाइका साथ परीक्षण गरिएका र स्पष्ट शैक्षिक लक्ष्यसँग मिल्दाजुल्दो उपकरणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा एआईले प्रभुत्व जमाएको संसारमा शिक्षाले कस्तो प्रकारको ज्ञान, सिप, दृष्टिकोण र मूल्य–मान्यतालाई बढावा दिनुपर्छ भन्ने कुरामा हामीले बढी ध्यान दिनु आवश्यक छ । एआईलाई मानव क्षमता बढाउने शक्तिका रूपमा हेर्नुपर्छ । यदि मेसिनले हाम्रो क्षमताको नक्कल गर्छन् र हाम्रा कार्य लिन्छन् भने हाम्रा लागि के बाँकी रहन्छ ? हामी ठूलो तस्बिर हेर्न सक्छौँ, सूक्ष्म निर्णय गर्न सक्छौँ, डिजाइन गर्न सक्छौँ, विचार सञ्चार गर्न सक्छौँ र तिनीहरूलाई जीवन्त बनाउन सक्छौँ ।
जेनएआईलाई कम गर्नुहुँदैन, बरु यसमा हाम्रो ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ । यदि नियमित सिप मेसिनद्वारा बढ्दो रूपमा ह्यान्डल गरिन्छ भने शिक्षा प्रणालीले मानव क्षमतालाई बढी महत्व दिनुपर्छ । हामीले मानव र कृत्रिम बुद्धिमत्ताबिचको भिन्नतालाई राम्रोसँग स्पष्ट पार्नु आवश्यक छ । चेतना र जीव विज्ञानद्वारा निर्देशित लामो अनुकूलन प्रक्रियामा विकसित बुद्धिमत्ता र यान्त्रिक प्रक्रियामार्फत विकसित हुने बुद्धिमत्ताबिचको भिन्नतालाई स्पष्ट पार्नु आवश्यक छ ।
औद्योगिक युगको शिक्षाले दोस्रो दर्जाका रोबोटलाई कसरी शिक्षित गर्ने भनेर पत्ता लगायो । जेनएआईको युगमा हामीले मानव हुनुको अर्थ के हो र हामीले हाम्रा कम्प्युटरमा सिर्जना गरेको एआईलाई कसरी मार्गदर्शन गर्न सक्छौँ भनेर पत्ता लगाउन आवश्यक छ । सायद सबैभन्दा ठुलो जोखिम भनेको जेनएआई मानव बन्दै छ भन्ने होइन, बरु यसले हामीलाई बच्चा बनाउँछ र हामीलाई आवश्यक मानवीय क्षमता त्याग्न बाध्य पार्छ, सुविधाका लागि मानव स्वायत्तताको व्यापार गर्छ । त्यसकारण, भोलिको शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई आफैँ सोच्न, सही र गलतको बलियो भावना विकास गर्न मद्दत गर्छ । हामीले आफ्नै विवेकका बारेमा सोच्ने, अनिश्चिततामा नैतिक निर्णय गर्ने र साँच्चै नयाँ कुरा सिर्जना गर्ने क्षमताको कदर गर्नुपर्छ ।
यी केवल अमूर्त अवधारणा मात्र होइनन् । शिक्षाको मुख्य उद्देश्य यिनै हुन् र यी ती स्तम्भसँग सम्बन्धित छन्, जसमा हामी हाम्रो समाज निर्माण गर्छौं । यदि शिक्षाले यस्ता मानवीय क्षमतालाई दृढतापूर्वक सुरक्षित गर्दैन भने जेनएआईले हाम्रा समाजको जग भत्काइदिन सक्छ ।
(चाइना डेलीका लागि एन्ड्रियास स्लाइचरको आलेख)
