संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलले इरानमा सुरु गरेको युद्धको पहिलो दिनमै मारिएका आयतोल्लाह अली खामेनीका माइला छोरा मोजतबा खामेनी देशका नयाँ सर्वोच्च नेताको रूपमा चयन गरिएका छन् । ५६ वर्षीय मोजतबा कट्टरपन्थी मानिन्छन् । उनका पितासँगै आक्रमणमा मोजतबाकी आमा, श्रीमती र उनकी एक बहिनी पनि मारिएका थिए । तथापि, मोजतबा अहिलेसम्म इरानको तीव्र बमबारीमा बच्दै आएका छन् ।
इरानको सर्वोच्च नेता चयन गर्ने ८८ सदस्यीय धर्मगुरुहरू सहभागी ‘विशेषज्ञ सभा’ले आम इरानीलाई मोजतबाप्रति समर्थन व्यक्त गर्दै देशको एकता कायम राख्न आह्वान गरेको छ । आइतबार इरानको सरकारी मिडियामा प्रसारित एक विज्ञप्तिमार्फत सभाले ‘मोजतबा खामेनीलाई ‘निर्णायक मत’का आधारमा चयन गरिएको’ भनेको छ । सोही विज्ञप्तिमा इरानीहरू, अझ ‘विशेष गरी मदरसा र विश्वविद्यालयका सम्भ्रान्त वर्ग र बुद्धिजीवीलाई वर्तमान नेतृत्वप्रति निष्ठा राख्न र एकता कायम राख्न’ आग्रह गरिएको छ । मोजतबाले विगतमा कहिल्यै पनि कुनै सार्वजनिक पदधारण गरेका वा उम्मेदवारी दिएका छैनन् ।
शनिबार मारिएका पिता खामेनी भने आठ वर्ष राष्ट्रपति र त्यसपछि ३६ वर्षसम्म सम्पूर्ण शक्ति अभ्यास गर्ने सर्वोच्च नेता रहे । पिता सर्वोच्च नेता रहँदा दशकौँसम्म मोजतबाले उनको भित्री घेरामा रहेर काम गरे । यस अवधिमा उनले देशको शक्तिशाली अर्धसैनिक सुरक्षा बल ‘इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोप्र्स (आइआरजिसी)’सँग गहिरो सम्बन्ध विकास गर्दै आफूलाई निकै प्रभावशाली व्यक्तित्व सावित गरे ।
फेब्रुअरी २८ को आक्रमणमा पिता मारिनुअघिदेखि नै उनलाई भावी सर्वोच्च नेताको सबैभन्दा बलियो प्रतिस्पर्धीका रूपमा हेरिन्थ्यो । मोजतबा इरानका कट्टरपन्थी समूहका नेता हुन् । सर्वाेच्च नेतामा उनको चयन इरानको संस्थापनमा कट्टरपन्थी गुट हाबी रहेको स्पष्ट संकेत हो । यसले इरानले जारी युद्ध रोक्न कुनै खालको सम्झौता गर्ला वा त्यसका लागि वार्तामा बस्ला भन्ने सम्भावनालाई कमजोर देखाउँछ । उसो त पिता सर्वोच्च नेता रहेसम्म मोजतबा खामेनीले उत्तराधिकारको विषयमा कहिल्यै पनि सार्वजनिक रूपमा छलफल गरेनन् । सम्भवतः शान्तिपूर्ण अवस्थामा पितापछि पुत्र सर्वोच्च नेता हुने चर्चाले सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिअघि देशमा कायम पह्लवी राजतन्त्रको अभ्यासको सम्झना दिलाउने र विरोध हुने डर हुनुपर्छ । पिताको कार्यकालभरि मोजतबाले धेरै हदसम्म आफूलाई ‘न्यून प्रोफाइल’मा राख्दै प्रायः सार्वजनिक व्याख्यान, शुक्रबारको धार्मिक प्रवचन वा राजनीतिक सम्बोधन दिएनन् । यसैकारणले धेरै इरानीले उनको आवाजसमेत सुनेका छैनन् ।
मोजतबा इरानका कट्टरपन्थी समूहका नेता हुन् । सर्वाेच्च नेतामा उनको चयन इरानको संस्थापनमा कट्टरपन्थी गुट हाबी रहेको स्पष्ट संकेत हो । यसले इरानले जारी युद्ध रोक्न कुनै खालको सम्झौता गर्ला वा त्यसका लागि वार्तामा बस्ला भन्ने सम्भावनालाई कमजोर देखाउँछ ।
आरोपहरू
लगभग दुई दशकदेखि, देशभित्र र बाहिरका विरोधीले मोजतबाको नामलाई इरानमा हुने प्रदर्शनकारीमाथि हुने हिंसात्मक दमनसँग जोड्दै आएका छन् । इस्लामिक गणतन्त्र इरानभित्रको सुधारवादी शिविरले पहिलोपटक सन् २००९ मा उनीमाथि चुनावी धाँधली गरेको र लगत्तै उठेको हरित आन्दोलन दबाउन रिभोलुस्नरी गार्डअन्तर्गतको बासिज फौज प्रयोग गरेको आरोप लगाएका थिए ।
त्यस वर्षको राष्ट्रपतीय निर्वाचनमा महमुद अहमदिनेजाद विवादास्पद मतदानमार्फत राष्ट्रपतिको रूपमा पुनः निर्वाचित भएका थिए । लगत्तै सुधारवादी नेताहरूले चुनावमा धाँधली भएको मुद्दामा ठुलो विरोध प्रदर्शनको नेतृत्व गरे ।
त्यसयता बासिज फौज हरेकपटक उठ्ने देशव्यापी विरोध प्रदर्शन दबाउन प्रयोग हुने गरेको छ । पछिल्लोपटक दुई महिनाअघि संस्थापनविरुद्ध उठेको विशाल प्रदर्शन दबाउन पनि सोही बल प्रयोग गरिएको थियो । संयुक्त राष्ट्र संघ र अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार संगठनले त्यस आन्दोलन दबाउने क्रममा हजारौँ मानिसलाई सरकारी फौजले मारेको बताइरहेका छन् । त्यस क्रममा सबैभन्दा ठुलो दमन जनवरी ८ र ९ को रातमा भएको तिनले औँल्याएका छन् । दिवंगत सर्वोच्च नेता अली खामेनी र संस्थापनले भने त्यस अवधिमा भएको अभूतपूर्व हत्याका लागि अमेरिका र इजरायलद्वारा प्रशिक्षित र वित्तपोषित ‘आतंकवादी’ र ‘दंगाकारी’ जिम्मेवार भएको बताएका छन् । तथापि, यस्तो दाबी नयाँ भने होइन, तिनले हरेकपटक संस्थापनविरोधी प्रदर्शनमाथि त्यस्तै आरोप लगाउने गरेका छन् ।
मध्यम श्रेणीका धर्मगुरु
मोजतबा खामेनीले युवाकालमै देशको वास्तविक शक्तिमध्ये एक रिभोलुसनरी गार्डभित्र घनिष्ठ सम्बन्ध विकास गर्न सुरु गरेका थिए । सन् १९८० को दशकमा भएको ‘इरान–इराक युद्ध’को समयमा उनले विभिन्न सैन्य अप्रेसनका क्रममा सेनाको हबिब बटालियनमा सेवा गरेका थिए । उनका धेरै साथी, अन्य धर्मगुरुले त्यतिवेला तत्कालीन नवगठित इस्लामिक गणतन्त्रको सुरक्षा र गुप्तचर निकायका प्रमुख पद प्राप्त गर्न सफल भएका थिए ।
पश्चिमी सञ्चार माध्यममा प्रकाशित रिपोर्टअनुसार, अमेरिका र पश्चिमी प्रतिबन्धमा परेका खामेनीले धेरै देशमा सम्पत्ति जोडेर आर्थिक साम्राज्य पनि खडा गरेका छन् । कुनै कथित लेनदेनमा उनको नाम देखा नपरेको भए इरानी संस्थापनसँग सम्बन्धित आन्तरिक व्यक्ति र सहयोगीको सञ्जालमार्फत उनले वर्षौं लगाएर अर्बौं डलर रकम विदेश सारेको बताइन्छ । जस्तो, एक रिपोर्टमा अमेरिकी मिडिया ब्लुमबर्गले खामेनीलाई अली अन्सारीसँग जोडेको छ ।
गत वर्ष अन्सारीको बैंक ‘अयन्देह’लाई सरकारले बलपूर्वक विघटन गरेपछि उनी चर्चामा थिए । त्यतिवेला नाम नखुलेका आन्तरिक व्यक्तिलाई ऋण दिएको र ठुलो ऋण जम्मा गरेको कुरा बाहिर आएको थियो । सो बैंकको विघटनले इरानको पहिले नै उच्च रहेको मुद्रास्फीतिलाई थप बढाउँदा कैयाँै इरानीलाई जीविकोपार्जन गर्न थप कठिन भएको थियो । मोजतबा र अन्सारी दुवैले सार्वजनिक रूपमा आफूहरूबिचको सम्बन्धबारे उठेको प्रश्न र आरोपबारे टिप्पणी गरेका छैनन् । तिनको सम्पत्तिमा युरोपेली देशमा महँगो घरजग्गासमेत रहेको बताइन्छ ।
खामेनीको धार्मिक हैसियतमा पनि विवादको विषय हो । उनी सर्वोच्च नेताका लागि आवश्यक मानिने उच्चपदस्थ ‘आयतोल्लाह’ नभई मध्यमस्तरीय धार्मिक गुरु ‘हुज्त अल–इस्लाम’ मात्र हुन् । तथापि, सन् १९८९ मा देशको सर्वोच्च नेता बन्दा उनका पिता पनि आयतोल्लाह थिएनन्, पछि मात्र उनले सो स्थान हासिल गरे । त्यसलाई समायोजन गर्न त्यतिवेला सर्वोच्च नेता ‘आयतोल्लाह’ हुनुपर्ने कानुन संशोधन गरिएको थियो । मोजतबाको लागि पनि त्यस्तै खालको कुनै सम्झौता गरिन सक्छ । अब इरानका यी नवनियुक्त नेताले अमेरिका र इजरायलको तीव्र बमबारी भोगिरहेको देश र देशवासीमा एकता तथा आत्मविश्वासको भाव विकास गर्न सक्छन् कि सक्दैन, त्यो हेर्न बाँकी छ ।
– अलजजिराबाट
