चार वर्षअघिको गणनामा नेपालमा ३५५ पाटेबाघ रहेकोमा अहिले यो संख्या कति होला ? यही प्रश्नको जवाफ खोज्न सरकारले मंगलबारदेखि पाटेबाघ सर्वेक्षण (गणना) सुरु गरेको छ । गणनापछिको यकिन संख्या बाघ दिवस अर्थात् २९ जुलाईमा सार्वजनिक गर्ने सरकारको तयारी छ ।
वन तथा वातावरणमन्त्री माधवप्रसाद चौलागाईंले मंगलबार चितवन निकुञ्जको सौराहा क्षेत्रमा स्वचालित क्यामेराको स्विच अन गरेर बाघ गणनाको सुरुवात गरेका छन् । एक हजार एक सय स्वचालित क्यामेरासहित २५० जना बाघ गणनामा जुटेका छन् ।
राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका अनुसार तीन महिनामा तराई भूपरिधिका पाँचवटा राष्ट्रिय निकुञ्ज (पर्सा, चितवन, बाँके, बर्दिया र शुक्लाफाँटा) वरपरका मध्यवर्ती तथा राष्ट्रिय वन एवं जैविक मार्गमा क्यामेरा ट्रयापिङमार्फत बाघ गणना हुनेछ । तीन महिनाभित्र बाघको तथ्यांक संकलन गरेर त्यसपछि फोटो विश्लेषण गरी संख्या यकिन गरिनेछ । त्यही संख्यालाई आधिकारिक मानेर सरकारले बाघ दिवसका दिन सार्वजनिक गर्नेछ ।
विभागका वरिष्ठ इकोलोजिस्ट हरिभद्र आचार्यका अनुसार निकुञ्ज एवं वरपरका वन क्षेत्र समेटेर चितवन–पर्सा कम्प्लेक्समा मंगलबारबाट गणना सुरु भएको हो । बाँके–बर्दिया कम्प्लेक्समा ५ पुस र अन्तिममा शुक्लाफाँटा–लालझाडी कम्प्लेक्समा क्यामेरा राखेर गणना गरिनेछ ।
नेपालमा ०६७ मा १२१, ०७० मा १९८, ०७५ मा २३५ र ०७९ मा ३५५ बाघ थिए । पछिल्लोपटक सन् २०२२ मा भएको गणनामा नेपालमा बाघको संख्या ३५५ पुगेको थियो । चार वर्षअघि तराई–भूपरिधि क्षेत्रमा सर्वेक्षण गरिएको १६ हजार एक सय ६१ वर्गकिलोमिटर क्षेत्रमध्ये ११ हजार ५७ वर्गकिलोमिटर (६८ प्रतिशत) मा बाघको उपस्थिति रहेको देखिएको थियो ।
विश्व संरक्षणमा खतरामा रहेको बाघ संकटापन्न प्रजातिमा सूचीकृत छ । नेपाल, भारत, चीन, बंगलादेश, भुटान, कम्बोडिया, इन्डोनेसिया, मलेसिया, म्यानमार, रुस, लाओस, थाइल्यान्ड र भियतनामसहित १३ देशमा बाघको संख्या पाँच हजार दुई सय मात्र छ ।
नेपालको लक्ष्य– बाघको संख्यालाई हालकै अवस्थामा कायम राख्ने
नेपालले ०६७ मा बाघको संख्या दोब्बर पुर्याउने अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता गरेकामा तेब्बर पुर्याइसकेको छ । ०६७ मा रुसको सेन्ट पिटर्सबर्गमा भएको बाघ सम्मेलनमा नेपालसहित १३ देशले १२ वर्षमा संख्या दोब्बर बनाउने प्रतिबद्धता जनाएका थिए । त्यतिखेर नेपालमा बाघको संख्या १२१ रहेकामा २५० पुर्याउने लक्ष्य थियो । तर, सोहीअनुसार बाघ संरक्षणका कार्यक्रम चलाइएकामा चार वर्षअघि नै ३५५ कायम भइसकेको छ ।
राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका वरिष्ठ इकोलोजिस्ट आचार्यले संख्या दोब्बर बनाउने नेपालको लक्ष्य पूरा भइसकेकाले बाघलाई हालकै अवस्थामा कायम राख्ने र निकुञ्जमा घाँसेमैदान, पानीपोखरीसहित आहारा प्रजाति सुनिश्चित गर्ने रहेको बताए । सर्वेक्षणका आधारमा बाघको घनत्व बढी भएका क्षेत्रमा आहारा कम हुन नदिन र स्थानीय बासिन्दालाई वनमाथिको निर्भर कम गर्न जीविकोपार्जनका कार्यक्रममा सघाइने उनले बताए ।
‘निकुञ्ज तथा वरपरको क्षेत्रमा बाघ र आहारा प्रजातिको अवस्था पत्ता लगाएर मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सहयोग पुग्नेछ,’ उनले भने, ‘त्यसका लागि बाघ संख्या, अवस्था, घनत्व र विचरण कहाँ बढेको छ भनेर थाहा पाउनुपर्ने हुन्छ । आहारा प्रजातिको घट्दो वा बढ्दो के छ भनेर थाहा पाएपछि त्यहीअनुसार कार्यक्रम सञ्चालन गरेर मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व घटाउने गरी नीति, कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने हुन्छ ।’
यसरी गरिन्छ बाघ गणना
बाघ पाइने तीन कम्प्लेक्स (चितवन–पर्सा, बाँके–बर्दिया र शुक्लाफाँटा–लालझाडी)लाई ब्लकमा विभाजन गरी ब्लकभित्र दुई किलोमिटर लम्बाइ र दुई किलोमिटर चौडाइका वर्गाकार ग्रिड बनाइन्छ । हरेक ग्रिडमा एक जोडी स्वचालित क्यामेरा जडान गरी कम्तीमा १५ दिनसम्म बाघको फोटो खिचेर ती फोटोको विश्लेषण गरी बाघको अनुमान गरिन्छ ।
‘क्यामेराले खिचेको फोटोमा बाघको पाटा हेरिन्छ, एउटा बाघको पाटा अर्काे बाघसँग मेल खाँदैन । त्यही आधारमा संख्या यकिन हुन्छ,’ राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका वरिष्ठ इकोलोजिस्ट हरिभद्र आचार्यले भने । उनका अनुसार बाघ गणनाका लागि २५० जनशक्ति र एक हजार एक सय क्यामेरा प्रयोग हुनेछन् । बाघ गणनामा तीन करोड खर्च हुने आकलन गरिएको छ ।
