संगीत क्षेत्रमा गीत गाएकै कारण मैलेजस्तो यातना सायद अरूले भोग्नुपरेन होला
नेपाली सांगीतिक क्षेत्रमा स्थापित नाम हो, रोज मोक्तान । २०४८ सालमा रेडियो नेपालमा भ्वाइस टेस्ट पास गरेर सांगीतिक क्षेत्रमा प्रवेश गरेका उनले दर्जनौँ गीतमा स्वर दिएका छन् । उनका ‘कलकत्ते काइयो’, ‘बाबरी फूलको बोट’, ‘रातो रातो गाला’, ‘हिउँ पर्यो फुरुरु’, ‘हेलम्बुको बजारमा’, ‘डम्फु त राम्रो,’ जस्ता गीतहरू चर्चित छन् । उनले एक दर्जनभन्दा बढी एल्बम निकालेका छन् । गायक मोक्तानले आफ्नो सांगीतिक यात्राको अनुभव पवन बराइलीलाई सुनाएका छन् :
रामेछापको भिरपानीमा जन्मिएँ । त्यहाँ तामाङ, नेवार, मगर, ब्राह्मण, दलितको मिश्रित समुदाय छ । बुबा सिंहदरबारमा जागिरे हुनुहुन्थ्यो । जसले गर्दा मैले पढ्ने मौका पाएँ । गीत गाउन मन लाग्थ्यो । गाउँमा बाँसुरी, डम्फु, मादल बजाउँथेँ, गीत गाउँथेँ । स्वर सबैले मन पराउँथे । मामा गीत गाउँनुहुन्थ्यो । म उहाँलाई पछ्याउँथेँ । गाउँलेको बाँस रित्याएर बाँसुरी बनाउँथेँ । त्यो बाँसुरी नै मेरो पहिलो संगीत विद्यालय बन्यो ।
बाँसुरी बजाउँदै डाँडापाखा चहार्थेँ । किताबसँगै बाँसुरी, मादल र डम्फु मेरा साथी बने । आठ कक्षादेखि काठमाडौं पढ्न आएँ । काठमाडौंमा सपना पच्छ्याउँदै संघर्ष गर्न थालेँ । पढाइसँगै संगीतलाई पनि अघि बढाउने सोचेँ । एसएलसीपछि संगीत पढ्न थालेँ । ०४८ सालमा रेडियो नेपालमा ‘भ्वाइस टेस्ट’ पास गरेँ । त्यसवेला रेडियो नेपालमा गीत गाउन पाउनु ठुलो कुरा थियो ।
००० ०००
रेडियो नेपालमा भ्वाइस पास गरेपछि मलाई तामाङ गीत गाउन आग्रह गरे । त्यसवेला तामाङ भाषाको एल्बम निकाल्ने चन्द्रकुमार मोक्तान हुनुहुन्थ्यो । उहाँका निकै राम्रा तामाङ गीतहरू हुन्थे । उहाँका एल्बम सबै हिट हुन्थे । मलाई पनि उहाँको जस्तो गीत गाउन मन लाग्यो । हामीलाई अनिल स्थापित दाइले तामाङ भाषाको गीत निकाल्न सुझाउनुहुन्थ्यो । त्यसवेला तामाङ सेलो निकै बिक्री हुन्थ्यो । चन्द्रकुमार दोङसँग मिलेर एल्बम निकाल्ने सल्लाह भयो । यही सिलसिलामा चन्द्रकुमार दोङ, इन्दिरा गोले, तुलसा वाइबा, जमुना योन्जन, कुन्साङ वाइबालगायतसँग भेट हुन्थ्यो ।
२०५३ सालको कुरा हो । हामीले तामाङ गीत निकाल्ने सल्लाह गर्यौँ । गीतको बोल थियो, ‘सिसाम् तामाङ सिदोबा, बामान कुर्सी टिदोबा’ अर्थात् ‘मर्ने वेला तामाङ मर्नुपर्ने, बाहुनसँगै कुर्सीमा बस्नुपर्ने’ भन्ने शब्द थियो । गीत रेकर्ड भयो । बजारमा आयो । त्यसवेला तामाङ भाषाको गीतलाई कसैले पत्याउँदैनथे । तामाङ गीतलाई मिडियाले समाचार नै बनाउँदैनथ्यो । हामी आफ्नै बलबुताले प्रचार गथ्र्यौँ । कतैबाट सहयोग मिल्दैनथ्यो । गीतको क्यासेटलाई स्वयम्भू र बौद्धको मेलामा बेच्ने सोच बनायौँ । त्यो जात्रामा तीन हजारप्रति क्यासेट बिक्री भयो । गीत गाउँगाउँमा पुग्यो । त्यसपछि बिस्तारै गाउँदेखि सहरसम्म चर्चा चल्न थाल्यो । २०५४ सालमा गीतविरुद्ध जाहेरी पर्यो ।
पुलिस कस्टडीमा १० दिन
२०५४ सालको कुरा हो । एक दिन घरअगाडि प्रहरीको भ्यान रोकियो । ‘तपाईंलाई एकछिन गौशाला प्रहरी बिटमा उपस्थित हुन भनिएको छ,’ प्रहरी अधिकारीले भने । किन बोलाको होला भन्ने लाग्यो । भ्यानमा राखेर लगे । चौकीमा पुग्नेबित्तिकै मलाई अपशब्द र दुव्र्यहार गर्न थालियो । त्यहाँ केहीबेर राखेर हनुमानढोका पुर्यायो ।
सामान्य केरकार गरेर छोड्छ भन्ने लागेको थियो । तर, हनुमानढोकाको अँध्यारो, चिसो काठोभित्र मलाई थुन्यो । त्यसपछि मलाई चरम यातना दिन थाल्यो । भात खुवाउँने अनि दिनभरी अँध्यारो कोठामा लगेर कुट्ने । ‘तँ देशद्रोही गीत गाउने ? साम्प्रदायिक गीत गाउँने ?’ भन्दै गाली गथ्र्याे र कुट्थ्यो । कुटाइ मात्रै होइन, अपशब्दले गाली गर्नुगथ्र्यो । ‘यस्तो गीत कसले गाउनु भन्यो ?’ भन भन्दै बुटले हान्थ्यो । तीन दिनसम्म कुटाइको दुखाइ खपेँ । त्यसपछि दुख्नै छोड्यो ।
गीतमा चन्द्रकुमार दोङको संगीत, मनोज घिसिङको शब्द थियो । एल्बममा मेरो नाम निर्माताको रूपमा थियो । मलाई कस्टडीमा थुनेर कुटेपछि अरू सबै भूमिगत भए । बुट, लाठी र अपशब्द, सबै एकैसाथ बज्रिन्थ्यो । मानवीय व्यवहार भएन । चिसो भुइँमा सुत्नुपथ्र्यो । त्यो अँध्यारो कोठामा कोचेर १२ जना राखेको थियो । भात खान पनि डर लाग्थ्यो । कसैले बोलायो भने फेरि कुट्ने हो कि भनेर डराउँथेँ । कुटाइले शरीर सुन्नियो, अनुहार सुन्नियो । अचेत पनि भएँ । घरपरिवारको कसैलाई भेट्न दिइएन । अब म जिउँदो फर्किन्न होलाजस्तो लाग्थ्यो । त्यसवेला कतिपयलाई त बेपत्ता बनाउँथ्यो, मलाई पनि बेपत्ता बनाउँछ होला भन्ने डर लागिरह्यो ।
१० दिनपछि डिएसपीको कोठामा बोलायो । डिएसपी तामाङ समुदायकै रहेछन् । उनलाई देख्नेबित्तिकै आँसु थामिएन । बेस्सरी रोएँ । ‘किन गाएको यस्तो गीत ?’ भनेर सोधेँ । एल्बमबाट त्यो गीत हटाउने सर्त राखियो । यस्तो गीत गाउँदिनँ भनेर कागज बनायो । त्यसवेला तामाङ समुदायको संघसंस्था अहिलेजस्तो थिएन । गीतले गर्दा मेरो जीवन सकियो भन्ने लाग्यो । तर, गीत गाउँदा पनि कुटाइ खाने कस्तो समाजमा जन्मिएछु भन्ने लाग्यो । त्यो गीतको क्यासेट गाउँगाउँमा पुगिसकेको थियो । मैले गीत हटाउन सक्ने अवस्था थिएन ।
मलाई त्यत्तिकै यातना दिइयो । तामाङ भएकै कारण मैले यातना भोग्नुपर्यो । गीत गाएकै कारण मैले जस्तो यातना सायद अरूले भोग्नुपरेन होला । त्यसवेला अरूले पनि क्रान्तिकारी गीत गाउँदै हिँडेका थिए । मैले जागरण ल्याउने गीत गाएको थिएँ । हामीमा राजनीतिक चेतना आउनुपर्छ, आफ्नो अधिकारका लागि लड्नुपर्छ भन्ने गीतको मूल भाव थियो । तर, त्यही गीतलाई देशद्रोही देख्यो ।
संगीतलाई केवल मनोरञ्जनको रूपमा मात्रै लिइनँ । मैले गीतलाई सत्य बोल्ने माध्यम बनाएँ । तामाङ समुदायको आवाज थियो त्यो । नेताको झोला बोक्ने, सदैव पिँधमा बस्ने तामाङको भावना, पीडा, संघर्ष थियो त्यो गीतमा । एउटा समुदायको मौन आवाज थियो ।
पीडापछि पुनर्जन्म
कस्टडीबाट रिहा भएपछि चुप लागेर बसिनँ । बरु अझै दृढ संकल्प गरेँ । मैले आफ्नै समुदायको गीत गाउँने सोच बनाएँ । तामाङ समुदायको गायक–गायिकासँग भेट भयो । कस्टडीको अँध्यारो कोठामा पनि मनमनै गीत गाइरहेँ, आफूलाई बल दिइरहेँ । घरपरिवारले ‘अब जागिर खा, संगीत छाड्’ पनि भने । बुबाले बैतडी पठाउनुभयो सरकारी कामका लागि । तर, बैतडी पुगेपछि मैले फेरि संगीतकै संसार देखेँ । त्यो दृश्यले संगीतको आत्मा फेरि जगायो । मैले निर्णय गरँे, म फर्कन्छु, संगीतकै बाटोमा । त्यसपछि काठमाडौं फर्केर अर्काे एल्बम तयार गरेँ । पाँचवटा गीत थिए,‘रातो रातो गाला’, ‘हिउँ पर्यो फुरुरु’, ‘हेलम्बुको बजारमा’ र ‘डम्फु राम्रो कोइरला काठको’ लगायत । यी गीतहरूमा प्रेम, पहाडको जीवनशैली र नेपाली संस्कृतिको सुगन्ध मिसिएका छन् । गीत गाउँघरका बुढाबुढीदेखि युवायुवतीसम्मको जिब्रोमा गुन्जिन थाल्यो ।
बिस्तारै मेरो गीत देशभित्र मात्र होइन, विदेशका नेपालीले पनि सुन्न थाले । गीतमा मनोरञ्जन मात्र छैन, कथा, संघर्ष, पहिचान र अस्तित्वको कथा पनि छ । जेलको अँध्यारोमा पनि आशाको स्वर खोजँे, डम्फुको तालमा पीडा उतारेँ । गीत केवल एउटा गायकको कथा होइन, त्यो हजारौँ मौन स्वरहरूको कथा हो । गीतमार्फत फेरि बोल्ने आँट गरेँ । माइकको अगाडि उभिँदा, अतीतको अँध्यारो कोठा सम्झिन्छु । तर, त्यो अँध्यारोले मलाई बलियो बनायो । मलाई कस्टडीको अँध्यारो कोठाले धेरै कुरा सिकायो । गीतको शक्ति कस्तो हुन्छ भन्ने सिकायो । सत्य बोल्नबाट गीतलाई रोक्न सकिँदैन भन्ने सिकायो । अझ मलाई समुदायसँग नजिक हुन सिकायो ।
