सामान्य शब्दमा जादु, टुना वा अलौकिक शक्तिको प्रयोग गरेर अरूको स्वास्थ्य, काम वा सम्पत्तिमाथि हानि गर्ने क्षमतालाई बोक्सो वा बोक्सी भन्ने अन्धविश्वास छ । समाजमा डर–त्रासमार्फत प्रभाव पार्ने शासकका चालसँग विश्वका विभिन्न समाजमा बोक्सो वा बोक्सीको अवधारणा आएको पाइन्छ । पछि यो धर्मको आडमा मौलायो । सबैभन्दा पहिले अथर्ववेदमा बोक्सीको अवधारणा लिपिबद्ध भएको पाइन्छ । त्यस समयमा शत्रुनाश गर्न र प्रेमीको मन जित्ने शास्त्रका रूपमा बोक्सीकला अनुमान गरिएको पाइन्छ । इस्लाममा टोन्ही अथवा डायनका रूपमा बोक्सीप्रथा रहेको छ । सो धर्ममा यो संसारको जस्तै देखिने, उही मानिस भएको ठ्याक्कै अर्को संसार छ भन्ने कल्पना गरिन्छ ।
यस धर्तीमा बसेर अर्को उस्तै धर्तीका मानिससँग सम्पर्क राख्न सक्ने मानिसलाई टोन्ही भनिएको पाइन्छ । इसाई धर्म मान्नेले विच वा विकन भनी बोक्सीप्रथालाई जारी राखेका छन् । बौद्ध र जैन धर्ममा भने बोक्सीको अवधारणा पाउन सकिएन । धर्म सँग–सँगै विभिन्न संस्कृतिमा बोक्सीप्रथाले जरा गाडेको छ । विकसित समाजदेखि कविला बस्तीमा आज पनि बोक्सीप्रथा पाइन्छ । अस्ट्रेलियाको आदिवासी समाज, न्युजिल्यान्डका माहुरी, जापान, चीन इत्यादी मुलुकमा अझै पनि बोक्सीप्रथा मान्ने गरेको पाइन्छ । फिलिपिन्स, पपुवान्युगिनी, नाइजेरियाजस्ता मुलुकमा अझै पनि बोक्सीप्रथाका कारण हुने हिंसा नेपाल र भारतको जस्तै भयावह छ ।
भारतमा वर्षमा करिब दुई सयजना (विशेषगरी महिला) बोक्सीको आरोपमा मारिन्छन् । एक गैरसरकारी संस्थाले सार्वजनिक गरेको नेपालको आँकडा हेर्ने हो भने महिनामा कम्तीमा एकजना मानिस बोक्सीको आरोपमा मारिइराखिएका छन् । बोक्सी भनी निरीहलाई मार्ने काममा कहीँ न कतै आफूलाई देवत्व पाएका भन्ने मानिसजस्तै धामी, झाँक्री, बाबा इत्यादिको प्रमुख भूमिका हुन्छ । अन्धविश्वासको चपेटामा परेको पूरै समाज पीडितको पक्षमा नरहेर पीडकलाई साथ दिने नाममा बीभत्स हत्या गर्न पनि पछि पर्दैन ।
समाजमा अधिकांश दलित, महिला, एकल महिला, असहायहरू बोक्सीको आरोप खेप्न बाध्य छन् । शक्तिशाली महिला वा शक्तिशाली पुरुषका पत्नीले बोक्सीको आरोपमा कमै दुःख खेप्नु परेको छ । नेपालमा बोक्सीप्रथाका पीडित करिब ९७ प्रतिशत महिला छन् । तर, कहिलेकाहीँ बोक्सोको आरोपमा पुरुष पनि पीडामा परेका छन् । अनुसन्धानबाट के देखिन्छ भने, हेर्दा अन्धविश्वासका कारण कसैलाई बोक्सीका नाममा हत्या हिंसा गरिएको पाइए पनि त्यसको पछाडि अन्य व्यक्तिगत स्वार्थका कारण हिंसा भएको पाइन्छ । हुलले अन्धविश्वासका कारण हिंसा गरे पनि हिंसालाई उक्साउने आफन्त वा धामीले नियोजित रूपमा घटना घटाउने गरेको पाइन्छ ।
कसैले अंशमा कुरा नमिलेर, कसैको अपुताली खान, कसैको सम्पत्ति हडप्न इत्यादि कारणले असहायलाई बोक्सीको आरोप लगाई हिंसा र हत्या गरिन्छ । कहीँ कतै रिस पोख्न पनि बोक्सीको आरोप लगाउने गरिन्छ ।सिन्धुपाल्चोकको एक घटनामा गाउँकी एकल महिलाले कुनै निश्चित पार्टीलाई भोट नदिएको रिस पोख्न कार्यकर्ताले उनलाई बोक्सीको आरोप लगाए । नांगै बनाएर गाउँ परिक्रमा गराए । गाउँलेले ती महिलाप्रति कुनै दयाभाव देखाएनन्, बरु घृणा गर्न लागे ।
आरोपितप्रतिको घृणा यो हदसम्म बढाइन्छ कि कतिपय अवस्थामा नमारीकन घन्टौँसम्म पीडा दिने गरेको घटना देखिएको छ । त्यस्तै, वीरगन्जमा पनि मरणासन्न हुने गरी कुटेर नमारीकन छाडी घन्टौँपछि ज्यान गएको घटना छ । घटनाको अनुसन्धानबाट उनीहरूका आफन्तसँग अंश र दाइजोमा कुरा नमिलेको पाइन्छ । विसं. ०१९ सम्मको मुलुकी ऐनमा बोक्सी आरोपितलाई कठोर सजाय दिने व्यवस्था तोकिएका कारणले होला अहिलेसम्म पनि बोक्सी आरोपितलाई निश्चित प्रक्रियाले यातना दिने सामाजिक चलन छ । जस्तैः सबै गाउँलेलाई भेला गरी खुला ठाउँमा लगेर मरणासन्न हुने गरी लौराले कुट्ने, गाउँ निकाला गर्ने, तातोपानीले डाम्ने, सिस्नोपानी लाउने, नांगै पारी गाउँ घुमाउने, दिसापिसाब खुवाउने, चारपाटा मुड्ने इत्यादि ।
दाइजोप्रथाका कारण हुने हिंसा गोप्य रूपमा भएको पाइन्छ भने बोक्सीप्रथाका कारण हुने हिंसा खुला र सबैका सामुन्ने हुने गरेका छन् । बोक्सीको आरोपमा गाउँमा मात्रै महिलालाई हिंसा गरिएको छैन, कथित पढेलेखेका सहरिया मानिसका घरमा पनि यस्तो हिंसा भएको पाइन्छ । काठमाडौंको गोठाटारमा बोक्सीको आरोपमा एक महिलाको आँखामा चिम्टाले घोचेर मार्ने कोसिस गरियो, कीर्तिपुरमा एक पढेलेखेका मानिसका घरमा बुहारीलाई बोक्सी आरोपमा १३ वर्षसम्म एउटै कोठामा थुनेर राखियो । बाहिरी दुनियासँग सम्पर्कमा आउन दिइएन । यसले बोक्सीप्रथा नेपाली समाजमा गाउँदेखि सहरसम्म फैलिएको पुष्टि हुन्छ ।
भारतमा वर्षमा करिब दुई सय महिला बोक्सीको आरोपमा मारिन्छन् । एक अध्ययनअनुसार कुरीतिका कारण नेपालमा हरेक महिना एकजना मानिस मारिन्छन् ।
दुःखद कुरा त के भने, बोक्सीप्रथाविरुद्ध कानुन बनाउनुपर्छ भन्ने अभियानमा विभिन्न जिल्लाका प्रहरी र प्रमुख जिल्ला अधिकारीहरूसँगको छलफलमा उनीहरूले नै बोक्सी हुन्छन् भन्ने ठोकुवा गरेको पाइयो । कानुन आयोगमा तत्कालीन मुख्य आयुक्तसँग बोक्सीप्रथाविरुद्धको ऐनको आवश्यकताका बारेमा उनकै कार्यकक्षमा छलफल गर्दा उनले बाल्यकालमा नजिकैकी एक महिला आफूलाई बोक्सी लागिन् भनेर करिब २० मिनेट कथा सुनाए । त्यो भेटभरि उनले धरै महिला बोक्सी हुन्छन् भन्ने कुरामा हामीलाई विश्वस्त गराउन पूर्ण कोसिस गरे ।
कानुन आयोगजस्तो संस्थामा कानुनको वैज्ञानिक पक्षलाई कत्ति पनि नबुझेका व्यक्ति कसरी नियुक्त भए सोचनीय छ । जब उनलाई बोक्सी हुन्छन् भन्ने लाग्छ भने बोक्सीप्रथाविरुद्धको ऐन ल्याउनु उनका लागि महत्वहीन काम हुन सक्छ । सायद ती आयुक्त र त्यस्तो सोचाइ राख्ने पढेलेखेका मानिसको नजरमा बोक्सी हुन्छन् र बोक्सीले गलत कार्य गर्ने भएकाले उनीहरू सजायका भागीदार हुनुपर्छ भन्ने होला ।
अहिले पनि बोक्सी हुन्छन् भन्ने पक्षका मानिसको चोक–चोकमा आवाज उच्च छ । प्रहरी, प्रशासन, राजनीतिक व्यक्ति र सर्वसाधारण समाजमा बोक्सी हुन्छन्, उनीहरू हानि गर्न सक्छन् भन्ने पक्षमा हुनुले बोक्सी प्रथाका कारण हुने हिंसा अन्त्य गर्न समस्या भएको छ । मानवअधिकारकर्मीको लामो संघर्षपछि नेपालमा बोक्सी आरोप (कसुर तथा सजाय) ऐन ०७२ बनेको छ ।
ढिलो भए पनि यो ठूलो उपलब्धि हो । यस्तै किसिमको समस्याबाट ग्रसित जर्मनीले सन् १७३५ मा बोक्सीप्रथाविरुद्धको ऐन बनाएको थियो । त्यसको करिब तीन सय वर्षपछि हामीले बोक्सीप्रथाविरुद्धको ऐन बनाएको कुरालाई लिएर खुसी मान्नुपर्ने अवस्था छ, तर यसबीचमा नेपाली समाजमा राज्य र समाज लागेर कति महिलालाई बोक्सीका नाममा क्रूर संहार गरियो, त्यसको कुनै लेखाजोखा छैन । विडम्बना बोक्सी आरोप ऐन ०७२ कार्यान्वयनमा आएको चार वर्ष भए पनि बोक्सा–बोक्सीको आरोपमा मानिस मार्ने क्रम अझै जारी छ ।
बोक्सा–बोक्सीका आरोपितहरू त्यसै पनि राज्यसँग पहुँच राख्न नसक्ने मानिस बनेका छन् । कहीँकतै पत्रकार वा सचेत नागरिक समाजले घटना भेटिहाल्यो भने मात्रै राज्यका नजरमा पर्ने अवस्था अझै छ । बोक्सीप्रथाका कारण कसैमाथि हिंसा हुनुपूर्व अनुमान गर्न सकिँदैन । त्यसैले, बोक्सीप्रथाका कारण हुने हिंसा कम गर्न समाजमा सचेतना फैलाउनुको विकल्प छैन ।
राज्यले बोक्सीप्रथाविरुद्ध कानुन बनेको छ भनेर कारबाही गर्ने सोच बनाउनुभन्दा टोल–टोलमा रहेका प्रहरी, स्थानीय तहका प्रतिनिधि र कर्मचारीलाई परिचालन गरेर बोक्सीप्रथाका बारेमा सचेतना अभियान सञ्चालन गर्न जरुरी छ । अन्यथा २१औँ शताब्दीमा हामी मध्ययुगीन बर्बरता कायमै राखिरहनेछौँ ।
