नेपाल मण्डल
स्थानीय भन्छन्, ‘टुँडिखेल अकुपाई गरेपछि हाम्रो खेत पनि गयो, देउता पनि गयो ।’
टुँडिखेलबारे यति वेला धेरै कुरा आइसके । नआएको एउटा प्रसंगबाट कुरा सुरु गरौँ । यो २०१३ सालको घटना हो । विश्वभरिका बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको चौथौ विश्व सम्मेलन नेपालमा सम्पन्न भयो । यो त्यतिवेलाको समय हो, जुन वेला नेपालमा कुनै ठूला होटेलसमेत खोलिएका थिएनन् र यातायात गुड्ने कुनै राजमार्गसमेत बनेको थिएन । ठूला कार्यक्रम गर्ने कन्फरेन्स हल त झन् टाढाको कुरा । त्यस्तो समयमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन गर्नु दुस्साहसबाहेक अर्को हुनै सक्दैन । तर, नेपालका सम्पूर्ण बौद्ध संघसंस्थाको साझा संगठन धर्मोदय सभाले त्यो सम्मेलन आयोजना गरेरै छोड्यो । त्यसको उद्घाटन भएको थियो, यही टुँडिखेलको चाकलाः फल्चा अर्थात् बाटुले चौतारीमा ।
२०१३ कात्तिक ३० गते बिहीबारका दिन तत्कालीन राजा महेन्द्रले उक्त सम्मेलनको उद्घाटन गर्दै सम्बोधनसमेत गरेका थिए । विश्वका धेरै नै बौद्ध राष्ट्रका सरकार प्रमुख एवं बौद्ध विद्वान्ले भाग लिएको उक्त सम्मेलन नेपालका लागि दुई किसिमले अत्यन्त महत्वपूर्ण रह्यो । पहिलो, त्यो सम्मेलन नेपालमा आयोजना गरिएको इतिहासकै सबैभन्दा पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन थियो । सदियौँसम्म बन्द समाजमा कैद रहेको नेपाललाई विश्वसामु चिनाउन उक्त सम्मेलन धेरै नै सहयोगी भएको थियो । यही सम्मेलनपछि नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध पनि विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ । उक्त सम्मेलनको एक वर्षपछि भारतका राष्ट्रपति राजेन्द्र प्रसाद र त्यसैको अर्को वर्ष चीनका प्रधानमन्त्री चाउ एन लाई नेपाल भ्रमणमा आएका थिए । ती दुवै विशिष्ट व्यक्तिहरूको भ्रमण चलाउन धर्मोदय सभा र त्यसका अध्यक्ष भिक्षु अमृतानन्द महास्थवीरबाट समेत पहल भएको थियो ।
अर्को, गौतम बुद्धको जन्म नेपालमा भएको थियो भन्ने सन्देश विश्वभरि फैलाउने पहिलो कार्य यही सम्मेलनबाट भएको थियो । त्यतिवेला बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनी गुमनामजस्तै थियो । यही सम्मेलनका लागि लुम्बिनीमा सरसफाइ अभियान चलाइएको थियो । सम्मेलनमा भाग लिन आएका विदेशी सहभागीले बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनीको संरक्षण गर्न राजा महेन्द्रलाई अनुरोध गरेका थिए । सम्मेलनलगत्तै सरकारले लुम्बिनीमा प्रतिनिधि पठाई त्यहाँ भइरहेको उत्खनन् कार्यको अनुगमन गराएका थिए ।
नेपालको इतिहासमै महत्व राख्ने यति ठूलो सम्मेलन यही टुँडिखेलमा आयोजना गरिएको थियो । टुँडिखेलको महिमा यसले अझ उजागर गर्छ । तर, विडम्बना, यति महत्वपूर्ण सम्मेलन आयोजना गरिएको उक्त चाकलाः फल्चा भने तिनै राजा महेन्द्रले भत्काउन लगाई त्यहाँ आफ्नी बडा महारानी रत्न राज्यलक्ष्मीको नाममा पार्क बनाए । तत्कालीन अञ्चलाधीश विष्णुमणि आचार्यले रानी रत्नलाई खुसी पार्न रातारातै उक्त चाकलाः फल्चा भत्काई ‘रत्नपार्क’ बनाइदिएको व्यहोरा समाजसेवी तीर्थनारायण मानन्धरले आफ्नो संस्मरण पुस्तक ‘काठमाडौं : उहिले र अहिले’मा लेखेका छन् । त्यति मात्र होइन, रत्नपार्क व्यवस्थापनका लागि खर्च जुटाउने नाममा उनैले टुँडिखेल क्षेत्रकै एक भागमा पसल कवल निकाली रेस्टुरेन्टलाई भाडामा दिएको व्यहोरा पनि पुस्तकमा उल्लेख छ । पछि त्यहाँ पसल कवल थप्दै पूरा बजारै बनाउने काम गरियो । पञ्चायतकालमा गरिएको त्यो गल्ती काठमाडौं महानगरपालिकामा केशव स्थापित मेयर भएर आएपछि सच्याइयो । उनले त्यहाँ राखिएको सबै पसल कवल हटाई पुनः खुला गरे । वर्तमान मेयर विद्यासुन्दर शाक्यले अब त्यो खुला ठाउँसमेत जोडी रानीपोखरीको सौन्दर्यीकरण गर्ने योजना अघि सारेका छन् ।
अहिले टुँडिखेल खुला गर्नुपर्छ, सार्वजनिक गर्नुपर्छ भन्ने अभियान पनि चलिरहेको छ । यति वेला टुँडिखेलको इतिहास खोतल्ने कार्यले पनि गति पाएको छ । टुँडिखेलका नाममा भइरहेका यी सबै गतिविधि त्यही टुँडिखेलवरपर बस्ने स्थानीय ज्यापू समुदाय भने अवाक् भई टुलुटुलु हेरेर बसिरहेका छन् । उनीहरू अवाक् यस कारणले छन् कि अहिले टुँडिखेलको महिमागान गर्नेहरू कसैले पनि त्यो खुला क्षेत्र कुनै वेला यही स्थानीय ज्यापूहरूको धान रोप्ने खेत थियो भन्ने कुरा भने बोलेका छैनन् । यही ठाउँमा कुनै वेला तेबहाः, खिचापुखू, भोंसिक्व टोलका ज्यापूहरू धान रोप्ने गर्थे । यही क्षेत्रमा तेबहालको पाःलाःद्यः (संकटा) को करिब ५०० रोपनी जग्गा पनि रहेको थियो । स्थानीय लुँमधि अजिमा (भद्रकाली) सँग सम्बन्धित जात्रा पर्वहरू यही ठाउँमा सम्पन्न गरिन्थ्यो जो अद्यपि जारी नै छ । तर, तत्कालीन भीमसेन थापाको जगजगीपूर्ण शासनकालमा ती जम्मै खेत ‘अकुपाई’ गरियो ।
स्थानीय तेबहालका समाजसेवी एवं काष्ठमण्डप पुनर्निर्माण समितिका सचिव गौतम डंगोल भन्छन्, ‘खै, यो कुरा त कसैले ल्याउँदै ल्याएनन् । यति ठूलो खुला ठाउँ बनाउनमा हाम्रो पुर्खाले गरेको योगदानबारे किन कसैले नबोलेको ?’
टुँडिखेलभित्र अहिले पनि धेरैजना स्थानीयवासीको दुगुद्यः (कुलदेवता) का मूर्तिहरू रहेका छन् । तर, शासकहरूले टुँडिखेल ‘अकुपाई’ गरेपछि ती जम्मै दुगुद्यःहरूलाई त्यहाँबाट निष्कासित गरिए । अहिले भद्रकाली मन्दिर छेउछाउ बग्रेल्ती छरिएर रहेका दुगुद्यःहरू सबै कुनै वेला त्यही टुँडिखेलभित्र बिराजमान थिए । वर्षको एक दिन देपूजा (कुलपूजा) का दिन परिवारका सबै सदस्य त्यहीँ भेला भई भोज खाने चलन छ । त्यो भोज खाने खुला चौर टुँडिखेल नै थियो । तर, अहिले दिगुद्यःलाई नै टुँडिखेलबाट धपाइदिएपछि त्यस्तो पूजा र भोज आयोजना गर्न पनि स्थानीयलाई समस्या भएको छ ।
टुँडिखेलबाट धपाइएका दिगुद्यःहरू भद्रकालीमा शरण लिन पुगेपछि देपूजा गर्न अप्ठेरोमा पर्ने स्थानीयमध्ये एक गौतम डंगोल पनि हुन् । ‘शासकहरूले गरेको टुँडिखेल अकुपाईपछि हाम्रो खेत पनि गयो, देउता पनि गयो,’ उनी भन्छन् ।
केही स्थानीय जनताको दिगुद्यः भने अझै पनि टुँडिखेलभित्रै रहेका छन् । तर, टुँडिखेलमा बार लगाइएको र कहिलेकाहीँ सुरक्षाकर्मीले टुँडिखेलमा छिर्नै नदिने गरेकाले उनीहरूको कुलपूजासमेत प्रभावित भएका छन् । केही दिगुद्यःहरू राणा शासकका सालिकहरू टुँडिखेलभित्र सार्दा त्यसैको मुनि दबिएर पनि गएका छन् । टुँडिखेल अहिले जुन आकारमा छ, यसको खास क्षेत्रफल त्योभन्दा धेरै ठूलो थियो । यसको क्षेत्रफल १ माइल चौंडाइ र ३ माइल लम्बाइको थियो भनेर विभिन्न ग्रन्थमा लेखिएको पाइन्छ । अहिले टुँडिखेलवरिपरि निर्माण गरिएका विभिन्न सरकारी भवनहरू हुलाक, नेवानि, सञ्चयकोष, विद्युत् प्राधिकरण, दूरसञ्चार कुनै वेला टुँडिखेलकै भूभाग थियो । सानो टुँडिखेल कब्जा गरी नेपाली सेनाले बनाएका विशाल भवनहरू त नयाँ संरचना भइहाले । टुँडिखेल स्वयंलगायत यी जम्मै संरचना जो बनाइए, ती जम्मै स्थानीय समुदायको भूमि अतिक्रमणबाट निर्माण भएको इतिहास भुलेकोमा भने तिनका सन्तति दुःखी छन् ।
काठमाडौंजस्तो भूकम्प आइरहने सहरका लागि टुँडिखेल आपत्को साथी बन्ने कुरामा दुईमत छैन । गएको ०७२ सालको भूकम्पमा भूकम्पपीडित स्थानीय जनताले यहीँ सुरक्षित बसोवास पाएका थिए । ०९० सालको भूकम्पमा पनि पीडित जनतालाई राहत प्रदान गर्ने ठाउँ यही नै थियो । त्यति वेला पीडित जनता मात्र होइन, भूकम्पले भत्काएका घर तथा मन्दिरहरूको फोहोर पनि टुँडिखेलमै थुपारिएका थिए । समाजसेवी मानन्धरले आफ्नो पुस्तकमा लेखेअनुसार त्यतिवेला सहरका विभिन्न स्थानमा घर भत्केर निस्केको माटोको थुप्रो टुँडिखेलसम्म पुर्याउन वसन्तपुर–इन्द्रचोकदेखि रेलको लिकजस्तो बनाई त्यसैमाथि गुड्ने ठेलागाडा राखिएको थियो । त्यही ठेलागाडामा राखी फोहोरको थुप्रो टुँडिखेलसम्म पुर्याई ‘डम्प’ गर्ने गरिन्थ्यो । सहरको सबै ठाउँबाट ल्याइने फोहोर त्यहीँ थुपारिएको थियो । पछि जुद्धशमशेरले नयाँ सडक बनाउँदा त्यहाँको फोहोर पनि टुँडिखेलमै राखेका थिए । निर्माण सम्पन्न भएपछि ती सबै हटाइए । सहरभित्र अर्को कुनै ठूलो खुला ठाउँ नभएकाले नयाँ निर्माण गर्न टुँडिखेल प्रयोग गर्नु त्यतिवेलाको आवश्यकता थियो र बाध्यता पनि ।
