चागलमा उभिएको मानिस

समकालीन नेपाली कविताको प्रतिनिधित्व कसका कविताबाट हुन सक्छ भन्ने प्रश्नको उत्तरमा मैले निःसन्देह लिने नाम हुन्छ– विमल निभा । उनका कवितामा संघर्षको ताप छ । उनको चेतनामा परिवर्तनको आशा छ । उनको अभिव्यक्तिमा घनको ऊर्जा छ । सधैँजसो सहज रूपमा पिपलबोट वरपर भेटिने कवि हुन् उनी, तर धेरै ‘एलिट’ कविहरूको भन्दा सामूहिकताको निक्कै ओज र महत्ता छ उनको सिर्जनामा ।

नेपालगन्जको गर्मीमा जन्मे उनी । स्थायी घर थियो घामका पाइलाहरू हिँडिरहने डगर भएको सहर वीरगन्जमा । तर, उनको बसोवास हुन गयो काठमाडौंको चागलमा । यस्तै, अनुभव र अनुभूतिका विविधताले होला, ठाडो र खरो बोलीझैँ छन् उनका कविता । म चाहन्थेँ– उनको सिर्जनशीलताको निशानी आओस् मेरो अभिव्यञ्जनामा, तर ‘सीमान्त आकाश’को क्षितिजबाट एउटा तेजिलो सूर्यलाई छुन खोज्नु कतै असम्भवचाहिँ नहोस्...
सत्ताको विपक्षमा यत्ति कडा, चुनौतीपूर्ण र निर्भीक कविता लेख्छन् निभा :
मेरो नामको गोली
भरिसकेको छ रिभल्भरको च्याम्बरमा
तर भय छैन मलाई 
मेरो कविता परबाह गर्दैन तिम्रो
ओ शवका व्यापारीहरू !
म त्यस्तो व्यक्ति होइनँ 
जस्तो तिमीहरूको संविधानमा
वर्णन गरिएको छ 
‘सत्ता र साहित्यको सम्बन्धलाई कसरी हेर्नुभएको छ ?’

‘साहित्य त वास्तवमा सधैँ प्रतिपक्षमै रहन्छ, तिनीहरूको गल्ती हामीले देखाइरहनु पर्छ र सचेत पनि गराइरहन्छौँ । प्रतिपक्षको कार्य थपघट हुन्छ, छाँट फरक होला, तर साहित्यकार बिक्री भएर त जानैहुन्नँ भन्छु म । जाने नै किन ? घुँडा टेकेर मागेपछि दुई–चारवटा पुरस्कार त पाइन्छन् नै, तर लेखनलाई आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थपूर्तिका लागि कसैले पनि भ-याङ बनाउनुहुन्न ।’    

‘तपाईंका यति खरा र दह्रा कविताको औचित्य के हो ?’ ‘समाजसँग सम्बन्ध गाँस्ने बलियो माध्यम बनाएको छु मैले कवितालाई । स्वान्त सुखाय रचना गर्छु भन्ने कुरासँग म सहमत छैनँ । समाजमा मैले जुन हैसियत बनाएको छु, त्यो कविताबाटै हो । त्यसैले मेरो सामाजिक कर्मको दस्ताबेज नै मेरो कविता हो ।’
‘समकालीन नेपाली साहित्य र समालोचनाको अवस्था कस्तो छ नि ?’

‘निश्चित रूपमा अहिलेको लेखन अगाडि छ, अग्रगामी छ । चेतनामा चिन्तनमा सुनिश्चितता छ अहिले, पहिलेकोमा त्यो निकै घुलमिल देखिन्छ । गद्यलाई पद्यले ‘डोमिनेट’ गरेको थियो, तर अहिले त गद्य पनि सशक्त छ । गद्य र पद्यको असन्तुलन त्यागेकाले साहित्यमा पूर्णता आएको भन्नुपर्छ । अहिलेको कमजोरीचाहिँ सिर्जनात्मक लेखनसँगै समालोचनात्मक क्षमता भने विकसित भएन ।

साहित्यको मूल्यांकनविना त्यसको स्पष्ट स्तर आकलन गर्नै गाह्रो छ, र त आजका सबै लेखकमा ‘म नै महान्’ भन्ने भ्रम विद्यमान छ । यसले धुमिलपना उत्पन्न गरेको छ । पाठकहरूको मूल्यांकन त केवल मौन रूपमा मात्र व्यक्त हुन्छ । समाजबाट प्रतिक्रिया पाउनकैै लागि मात्र पनि एउटा लेखकले आफ्नो मृत्यु नै पर्खनुपर्ने त न्यायसंगत भएन नि ? साहित्यलाई आफ्नो उर्वरकाल दिएको एउटा मान्छेका बारेमा केही त लेखिनुप-यो नि, जे–जस्तो भए पनि समाजमा एउटा स्पष्ट धारणा बनाइनुपरेन र ? समालोचकले के मरेकै लेखकका बारेमा मात्रै लेखेर बस्ने त ?’ कवितामा पनि समालोचकलाई ठानाका पुलिसको प्रतिरूप बनाएर उनले तीव्र आक्रोश पोखेका छन्–

...तर आजका कविहरू
किन पटक–पटक 
काव्यानुशासनको उल्लंघन गर्छन् ?
ठानाका पुलिस इन्सपेक्टर साहेब
आश्चर्यचकित छन्
र अत्यधिक क्रुद्ध पनि
यस्तै सांकेतिक र सशक्त कविताका सर्जक हुन् निभा !

त्यसैले ‘सजीव शब्दहरूको बोली’ शीर्षकमा मूल्यांकन प्रकाशन गृहले उनको लेखनप्रवृत्तिका बारेमा सही निर्णय दिएको छ : ‘उहाँका कविता जर्मन कवि बर्तोल्त ब्रेख्तले भनेजस्तो कामी दाइका हथौडाजस्ता छन्, जसले मृत्युमुखी यथार्थलाई जीवनमुखी बनाउन र फेर्न सघाइरहेका छन् ।’ ‘आफूमाथि गहिरो प्रभाव परेको लेखक र कृति उल्लेख गर्नुपर्दा ?’ 

‘निःसन्देह भूपिको ‘घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे’ । त्यो नेपाली कविताको अत्यन्त ऊर्जावान पुस्तक हो, साहित्यको ‘माइलस्टोन’ हो । त्यसले धेरै पुस्तालाई प्रकाशन दिइरहेको छ । नबुझिने बकवास कविताहरूको बाहुल्य भएको अन्योलका वेलामा वा अराजकताको उच्चाटलाग्दो समयमा पनि भूपि एक्लै विचार र कलाको सुन्दर सम्मिश्रण गरेर कवितामा जुधिरहे । उनको महत्व  त्यसकारण पनि बढी छ । साहित्यले प्रतिष्ठा प्राप्त गर्नका लागि त मान्छेसँग सम्बन्ध राख्नैपर्ने रहेछ भन्ने कुरा राम्ररी सिद्ध ग-यो नि त्यसले ।’

‘अनि, अरू कविबाट?’ ‘त्यसो त पाब्लो नेरुदा र ब्रेख्तका कविताले छुन्छन् मलाई । ब्रेख्तको कसिएको भाषा, बोसोरहित लेखनप्रति सधैँ मोहित भइरहेँ म । सामाजिक चेतनालाई प्रकृतिसित समन्वय गरेर लेख्छन् नेरुदाचाहिँ । अर्को नाम हो, टर्कीका नाजिम हिक्मत, कवितामा माक्र्सवादलाई सौन्दर्यपूर्ण ढंगले प्रकट गर्नेमा त उनको प्रखरताको दाँजोमा अरू को आउन सक्ला र ?’‘नेपाली कविकै कुरा गरौँ न, अरू कविहरूका बीचमा आफूलाई राखेर हेर्दा कस्तो लाग्छ ?’

‘म एक्लै बनेको होइन, साथीहरूको साहित्यिक अग्रसरताको हिस्सा ठान्छु म आफूलाई, त्यो कुलको एउटा ‘पार्ट’ हुँ म । आफूलाई म जिम्मेवार सदस्य अवश्य नै ठान्छु, तर एक्लै स्थापित भएको वा पूरै अलग भने देख्दिनँ आफूलाई । सँगसँगै लेख्दा नै स्वस्थ प्रतिस्पर्धा हुँदोरहेछ । मीनबहादुर विष्ट, श्यामल, राजव, विक्रम सुब्बा, नारायण ढकाल आदि साथीका माझमा नै मैले लेखेँ । मेरो मौलिकता के हो भने, मैले विचार र कलाको सन्तुलनलाई महत्व  दिएँ, नाराबाजी लेखिनँ ।’‘केलाई प्रगतिशील मान्नुहुन्छ तपाईं ? त्यो के राजनीतिक लेखन नै होइन र ?’

‘प्रगतिशीलले जहिले पनि सामाजिक न्याय स्थापना हुनुपर्छ भन्ने विचार बोकेको हुन्छ । यसले मान्छे अहिलेको विभेदपूर्ण समाजभन्दा अघि जानुपर्छ, त्यसलाई समाप्त गर्नुपर्छ भन्ने सोच्छ । त्यसका पछाडि माक्र्सवादले पनि काम गरिरहेको हुन सक्छ । साहित्यमा पनि त्यो विचार आउनुपर्छ भन्ने मेरो अतिरिक्त आग्रह हो । मेरो लेखनको केन्द्र हो, त्योे दृढ आस्था । केन्द्रविहीन लेखन गर्दिनँ म– त्यसैले मेरो लेखनको निश्चित घेरा छ भन्ने कुरा मलाई राम्ररी थाहा छ ।’ ‘त्यसो भए, तपाईं राजनीतिबाट साहित्यमा लोकप्रियता प्राप्त गर्न नै ओर्लनुभएको हो त ?’

‘होइन, मैले सीधा राजनीति कहिल्यै गरिनँ, साहित्यकै माध्यमले मात्र म त्यसको नजिक भएँ । मेरो चिन्तन माक्र्सवादी भएकाले म त्यस्तो खालको राजनीतिसँग नजिक निश्चय नै देखिएको हुँ । त्यो दर्शनप्रति मेरो गहिरो आस्था छ । मानवकल्याणका लागि त्यो विचार अहिलेसम्मका संसारका विचारधारा हेर्दा धेरै अनुकूल छ भन्ने मलाई लाग्छ । त्यसले श्रमबाटै सभ्यताको विकास भएको ठान्छ । परिश्रमको विकल्प नै हुँदैन भन्ठान्छु, म पनि ।’

‘विचारलाई कलामा सजाउने कस्तो पद्धति आविष्कार गर्नुभएको छ त तपाईंले ?’ ‘विचार र कला छुट्टाछुट्टै आउँदैनन्, मेरो विचार आउँदा पनि कलामा घोलिएरै आउँछ । मैले केही सोचेँ भने म मार्क्सवादी विचारमा हुन्छु, तर यसको रेन्ज त निकै विशाल र सिर्जनात्मक छ नि । मानव सभ्यतालाई ढाकेको विचार हो त्यो त । यसमा चलखेल गर्ने ठाउँ प्रशस्त छ । इतिहास, संस्कृति र श्रमको निष्कर्षका रूपमा आएको हो त्यो विचार, भुईंफुट्टा रूपमा मार्क्सले त्यसै ल्याएको त होइन नि !’
‘तपाईंको कविताको सिर्जना प्रक्रिया कस्तो छ ?’ 

नेपालगन्जको गर्मीमा जन्मे उनी । स्थायी घर थियो घामका  पाइलाहरू हिँडिरहने डगर भएको सहर वीरगन्जमा । तर, उनको बसोवास हुन गयो काठमाडौंको चागलमा । यस्तै अनुभव र अनुभूतिका विविधताले होला, ठाडो र खरो बोलीझैँ छन् उनका कविता ।

‘सुरुमा कविताको पूर्वरूप वा पृष्ठभूमि बनेर दिमागमा झ्वाट्ट एउटा धमिलो बिम्ब आउँछ र समय बित्दै जाँदा त्यसका अंग पनि देखिन थाल्छन् । त्यसवेलासम्म मेरो कविताको आरम्भ र अन्त्य कसरी गर्ने भन्ने खाका तयार भइसकेको हुन्छ । त्यसरी भन्नुपर्ने मूल कुरा निर्धारण भइसकेपछि मात्र त्यसका बीचका तानाबाना बुन्न थाल्छु म, त्यसैले मेरो रचना धेरै विस्तारमा जान सक्तैन र त्यो छोटो पनि हुन्छ ।’ उनका कवितामा राप र ताप सिर्जना गर्ने केन्द्रीय बिम्ब हो सूर्य । यसरी परिभाषित गरेका छन् उनले आफ्नो विचारलाई सूर्यको सुन्दर बिम्बमा :
सूर्य एक कलात्मक, भावपूर्ण र लययुक्त कविता हो 
कविता एक चम्किलो, तापपूर्ण र प्रकाशयुक्त सूर्य हो 

साथी, सूर्य र कवितामा कुनै अन्तर छैन 
दुवै अन्धकारका कट्टर दुस्मन हुन् । 
जियोमेट्रीको कुनै ‘थियरम’ प्रमाणित गरेजस्तो तार्किक निष्कर्ष पाइन्छ उनका कवितामा । ‘शब्दकोश’ शीर्षकको कवितामा पनि ‘लोकतन्त्रको शब्दकोशमा शब्दहरूले अर्थ हराएका छन्’ भन्ने कुरा पुष्टि गर्नका लागि उनले तल्कालीन व्यवस्थाको पूरै भण्डाफोर गरेर विपर्यासका रूपमा प्रचलित शब्द थुपारेका छन् । जब पाठकले कविताको अन्तिम हरफ पढ्छ, ऊ लामो निश्वास फ्याँकेर कविसँग एकाकार हुन पुग्छ– यही रहेछ क्यार, उनले भनेको बोसोरहित कविता ! 
बारुद, लाइसेन्स, जय नेपाल
समीकरण, गमला, गीत
मन, कमरेड, दमकल
पासपोर्ट, मानिस, हिमाल
पार्टी, श्रीपेच, खेल
दलबदल, आलोचना, पैसा
अभियान, बल, समाजवाद
अमेरिका, भकारी, अविश्वास
इतिहास, कूटनीति, दलदल आदिमा
अब कुनै भेद छैन

म निरन्तर पाना पल्टाएर हेरिरहेछु
लोकतन्त्रको शब्दकोशमा 
शब्दहरूले अर्थ हराएका छन् 

मानवीय संवेदनाको चुरो पक्रने सामथ्र्य छ उनका कवितामा । उनको आत्मकथ्य पनि यस्तै–यस्तै बोल्छ :
कविता कुनै अलौकिक अथवा इन्द्रजालिक वस्तु होइन । यो कविको सामाजिक कर्मको कलात्मक दस्ताबेज हो । जसरी मजदुहरू घन उठाउँछन्, सिपाहीहरू मोर्चामा हतियार र कृषकहरू हलो जोत्छन्, त्यसरी नै कविहरू कविता लेख्छन् । यसलाई जीवन र जगत्बाट पृथक् एवं अद्भूत प्रदर्शन गर्न खोज्नु एकप्रकारको विशिष्ट षड्यन्त्र हो । तसर्थ, साधारण जनताका जिजीविषा र संघर्षसँग ऐक्यबद्ध हुने सिलसिलामा म काव्यात्मक आचरणको पालना गर्छु अर्थात् म कविता कोर्छु । कविता नै मेरा कामरेड हुन् । म कविताद्वारा यो पृथ्वीलाई सुन्दर बनाउने आफ्नो हिस्साको अभियानमा जुटेको छु । 

‘तपाईं त कवितालाई यथार्थको साक्षात्कार ठान्नु हुँदोरहेछ, आफूले जीवनको सबैभन्दा कठोर यथार्थ कुन कवितामा साक्षात्कार गर्नुभएको छ ?’
‘कसरी भन्ने एउटा मात्र त, गाह्रो छ,’ खुब घोत्लिन्छन् उनी । एकाएक चमक थपिन्छ अनुहारमा– ‘अँ, ‘बालकविता’... त्यो सामान्य नेपालीहरूको वास्तविक जीवनको झल्को दिने एउटा महत्वपूर्ण कविता हो भन्ने मलाई लागेको छ । परिश्रम गरेर पनि भोकै बस्नुपर्ने विपरीत स्थिति के हाम्रो कठोर यथार्थ होइन र ?’
‘आगोनेर उभिएको मानिस’मा संकलित ‘बालकविता’ मा प्रयुक्त गरिबी भरिएका सिसी, किलामा महँगी झुन्ड्याइएको आदि बिम्बमा अत्यन्त तीव्र अनुभूतिको प्रक्षेपण छ, जस्तै :

बिचरा चुल्हो कुनामा एक्लो छ 
र दाउराचाहिँ चिन्ताको आगोमा
दन्दनी बलिरहेछ
चामलको कसौँडीमा अभाव पाकिरहेछ
माटोको गाग्रोलाई प्यास लागेको छ
र अम्खोरा तन्तनी
हाहाकार 
पिइरहेछ ...
वा, निभाजी ! भोकको विचार र संवेदनाको यति सशक्त संयोजन– बिम्बात्मकताको यत्रो दीर्घप्रभावी चमत्कारपूर्ण छ यो कवित्व ! जीवनको यथार्थको गम्भीरता ठम्याउन सक्ने कति प्रखर दृष्टि छ यसमा !

‘जीवनलाई कसरी हेर्नहुन्छ नि ?’
‘मेरा धेरै आकांक्षा छैनन् । व्यापारमा पनि असफल मान्छे हुँ म, गरिब फेमिलीको मान्छे होइनँ म, तर गलत किमिसले कमाएर फूर्ति गर्नुभन्दा थोरै खर्च गर्नुमा विश्वास छ मेरो । उधारो पनि नलिने, घिउ पनि नखाने सिद्धान्त छ ।’ 
‘समग्रमा भन्नैपर्ने कुरा ?’
‘साहित्य कर्म तपाईंको आफ्नो रोजाइ हो– यसलाई स्वेच्छाले चयन गरेकाले कसैले त्यसप्रति गुनासो गर्छ भने त्यो पाखण्डी हो । साहित्यबाट पैसा आउँदैन भन्ने थाहा पाएर पनि त्यस्ताले किन ‘सेवा गर्छु’ भन्ने आडम्बर पाल्ने हँ ? त्यस्ता त स्मगलिङ गर्न जानु नि बरू । लेखनलाई चाकडी, दलाली र स्तुतिमा लगाउनुहुन्न– बन्नु नै छ भने सत्ताको होइन, जनताको नवरत्न बन्नुस् न !’‘एउटा अन्तिम जिज्ञासा, तपाईंको यो निभा भन्ने नामचाहिँ के हो नि ?’ ‘ए ! यो ‘निभा’ भनेको मेरो घरायसी नाम हो, यसको अर्थ नेवारीमा ‘घाम’ हुन्छ अनि बाहिरको नामचाहिँ विमलकृष्ण श्रेष्ठ– ती दुवैलाई जोडेर राख्ता मेरो नाम त ‘टाइटल’जस्तो पो भइदियो ।’ 

वा ! यस्तो रहेछ र पो सूर्यलाई यत्तिको प्यारो गर्दा रहेछन् उनी, जीवनलाई जत्तिकै अनि अँध्यारोसँग कट्टर दुस्मनी पनि उत्तिकै जोडले । जति कलामा तीव्रता र उज्यालो छ, हाम्रो जिन्दगी त्यत्तिकै निस्तेज छ, हामी बाँचेको समाज त्यत्तिकै बासी छ, देशको राजनीति त्यत्तिकै भुँमरीमा घुमिरहेको छ । हरेक आगन्तुकलाई निभा बारम्बार प्रश्न सोधिरहेका छन् कवितामा, नेपालको वास्तविक विधायक को होला, उसको नाम, वतन र क्रियाकलाप कस्तो होला ?
सूर्यको भकुन्डोलाई
आफ्नो सानो–सानो पैतालाले हिर्काएर खेलिरहेको
नेपालको छोरा
तिम्रो नाउँ के हो हँ ?
निभाजी, जवाफ अहिले पनि अनुत्तरित छ । कवितामा जस्तै जीवनका तीन अध्याय लेख्ने श्रमश्रील मजदुरको मुक्तिको सपना लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको समृद्धिमा पनि अनिश्चित भइरहनु के हाम्रो सुखद भविष्यको संकेत हो र ?