टवल । पश्चिमको ठूलै सहर । उत्तरतिर पाल्पा अनि दक्षिणतर्फ भैरहवा । अनि बीचमा फैलिएको बुटवल सहर । ०५७ साल चैतको महिना । एसएलसी परीक्षा सकिएपछि काठमाडौं जाँदै गर्दा म ढुक्क थिएँ । आत्मविश्वासले भरिएको थिएँ । डिस्टिंगसन ल्याउन ठिक्क परेको केटो, त्यो पनि बुटवलजस्तो सहरमा हुर्के–बढेको, काठमाडौं मात्र किन, म संसार नै जित्ने कुरामा आश्वस्त थिएँ । त्यो वेला मलाई खास अर्थमा सहरको हेक्का थिएन । सायद धेरैलाई त्यस्तै हुँदो हो । आफ्नो बाल्यकाल र रमाइला सम्झनाको साक्षी बनेको सहर मेरा लागि कुनै पनि अर्थमा सानो हुन सक्दैनथ्यो । बुटवल त्यसवेला मेरो नजरमा ‘ठूलो’ सहर थियो ।
तय भयो, मैले काठमाडौंमा बसेर उच्च माध्यमिक तहमा अध्ययनका लागि कलेजहरूमा प्रवेश परीक्षा दिने । त्योभन्दा अगाडि प्रवेश परीक्षाको तयारीस्वरूप ‘ब्रिज कोर्स’ गर्ने । एसएलसी सकिन पाको छैन, फेरि अर्को कोर्स ? एसएलसी सकेपछि त दुई महिना सुतेरै बस्न पाइन्छ भन्ने आमधारणा गलत साबित हुँदै थियो ।
सोचेँ– वास्तवमै ठूलो सहर, त्यो पनि देशको राजधानीको सोच्ने तरिका, चालचलन फरक होला । किनभने त्यसबखत यस्ता ब्रिज कोर्सको नाम बुटवललगायत अरू ठाउँमा खासै सुनिएको थिएन ।काठमाडौंसँगको पहिलो भेट भने थिएन यो । जाडो–गर्मी बिदामा एक–दुई हप्ताका लागि आउँदा जाउलाखेलको चिडियाखानामा दंग पर्दै जनावर हेर्दै गर्दा र बसको झ्यालबाट घाँटी तानी–तानी तत्कालीन वीरेन्द्र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र (अहिलेको संसद् भवन) नियाल्दैमा समय बित्थ्यो । दुई साताको छोटो बसाइमा काठमाडौंजस्तो महानगरको धुकधुकी छाम्न असम्भव थियो ।
०००
शंकरदेव क्याम्पसनजिक च्याउझैँ उम्रिएका अनगिन्ती ‘ब्रिज कोर्स सेन्टर’हरूमध्येको ‘अल्फा बिटा’ नाम गरेको इन्स्टिच्युटमा भर्ना गरेर ‘ब्रिज कोर्स’ सुरु गर्ने निर्णय घरबाटै भयो । मध्यमवर्गीय परिवारबाट आएकाले पनि होला, काठमाडौंमा मेरो समस्या पनि मध्यम प्रकृतिको थियो । कहाँ बस्ने, के खाने भन्ने समस्या थिएन । ठुलोबुबाको घर काठमाडौंमै थियो । त्यहीँ बसेर परीक्षाको तयारी गर्ने कुरो बन्यो । बाहिरबाट नदेखिने किसिमको समस्या थियो । यत्रो ठूलो सिहर कसरी छिचोल्ने ? दुई दिनको पाहुनाबाट स्थायी सदस्य कसरी हुने ?
ठुलोबुबाको छोराको (मेरो दाइ) मोटरसाइकलमा पछाडि बसेर कोर्समा भर्ना गर्नका लागि अल्फा बिटा जाँदा कुनै नवप्रेमीले आफ्नी प्रेमिकाको कपाल पहिलोपटक सुम्सुम्याएझैँ मैले पनि काठमाडौंलाई नजरले सुम्सुम्याउने मौका पाएँ । होटेल सांग्रिला, लाजिम्पाटको बाटो हुँदै लैनचौर र जमल हुँदै रत्नपार्क पुग्दा सबै ठाउँ सानदार लाग्यो । सबै अलग । सबै फरक । दाइले भन्दै थियो, ‘राम्रोसँग याद गर् है, भोलिबाट एक्लै आउनुपर्छ ।’दाइका अगाडि गमक्क परेर भनेँ, ‘जाबो यत्ति, सकिहाल्छु नि !’
मनमनै भनेँ, ‘यस्तोमा झुक्किने कुरै हुँदैन !’
भर्ना भएँ । भोलिबाट क्लास सुरु । फर्किंदा दाइले टेम्पो, माइक्रो चढ्ने र ओर्लिने ठाउँबारे एकचोटि फेरि ब्रिफिङ ग-यो ।
म भने ढुक्क थिएँ ।
भोलिपल्ट होटेल सांग्रिलानजिकबाट टेम्पो चढेँ । गन्तव्य थियो, शंकरदेव क्याम्पसनजिकको उही ‘अल्फा बिटा’ । टेम्पोको झ्यालबाट बाहिर नियाल्दा भने हिजो फरक–फरक लागेका आकृति आज सबै उस्तै–उस्तै लागे । के छुट्यो, के आउन बाँकी छ, केही पत्तै भएन । कुन लाजिम्पाट ? कुन लैनचौर ? कुनै मेसो भएन । टेम्पो चालकलाई फ्याट्ट सोधिहाल्ने आँट पनि आएन । रत्नपार्क झर्नुपर्ने मान्छे हडबडाहटमा जमलभन्दा पनि वरै उत्रिएँ ।
टेम्पोबाट तल ओर्लेपछि झन् अलपत्र परेँ । गन्तव्य थाहा भए पनि जाने बाटो ठ्याक्क थाहा थिएन । देखेँ– सबै मान्छे हतारमा छन् । वातावरणमा एउटा अलग किसिमको व्यस्तता छ । मानौँ, समय हतारमा कुदिरहेको छ र मान्छे त्यसलाई भेट्टाउने प्रयास गर्दै छन् । बुटवलमा त्यतिका वर्ष बस्दा यस्तो किसिमको व्यस्तताको अनुभव थिएन ।
अन्दाजकै भरमा जमलको आकासे पुलबाट देब्रेतर्फ लागेँ । अलि अगाडि पुगिसकेर घन्टाघर देखेपछि अलि सास आएजस्तो भयो । याद आयो– घन्टाघरमा झरेर बागबजार छिर्ने मन्त्र जुन दाइले रटाएको थियो । त्यहीँबाट बाटो काट्न खोजेँ, तर सकिनँ । मानौँ बाटोमा गुडिरहेका गाडी होइनन्, लामो रेलका डिब्बा हुन्, जसको गन्तीको कुनै हिसाब छैन । फेरि जमल फर्किएर आकासे पुलको माध्यमबाट बाटो काटेर अर्कोपट्टि पुग्दा निधारबाट पसिना छुट्दै थिए । मुखले ठेगाना भनेकै भरमा दैलोसम्मै आरामले पु-याइदिने बुटवलको रिक्सा सम्झिएँ । वैशाखको गर्मी भए पनि काठमाडौंको मौसम चिसो लाग्यो ।
०००
हतियार खोसिएको सिपाहीजस्तो हतास मनस्थिति लिएर अन्ततः अल्फा बिटा पुग्दा पूरै असिनपसिन भइसकेको थिएँ ।
कक्षाकोठामा बुटवलतिर हुनेजस्तो ‘ब्ल्याक बोर्ड’ थिएन । ‘ह्वाइट बोर्ड’ थियो । सेतो, चिल्लो । अचम्म लाग्यो । यस्तो प्रकृतिको बोर्ड पहिलोचोटि देख्दै थिएँ । यस्तो चिल्लो बोर्डमा केले लेख्ने ?
चकले ?
सेतो, त्यो पनि चिल्लो बोर्डमा चकले कसरी लेख्ने ?
उत्तर नजिकै रहेछ । कालो ‘मार्कर पेन’ देखेँ । मनमनै सोचेँ– महानगरको कुरा नै बेग्लै !
कक्षामा १२–१५ जति विद्यार्थी थियौँ । सबैको तीन–चारजनाको ग्रुप थियो । सायद राजधानीबाहिरबाट आएको म मात्र थिएँ । न उनीहरूले मलाई आफ्नो समूहमा बोलाए, न म नै आफैँ जान सकेँ । कस्तो–कस्तो लाग्यो । फेरि उनीहरूले नेपाली नै बोलिरहे पनि अर्कै भाषा बोलेजस्तो लाग्यो । हाउभाउ पनि बेग्लै । के महानगरको भाषा र ‘बडी ल्यांग्वेज’ पनि बेग्लै हुन्छ ? यसका लागि पनि एउटा बेग्लै कोर्स गर्नुपर्ने पो हो कि ?
टेम्पोबाट तल ओर्लेपछि झन् अलपत्र परेँ । गन्तव्य थाहा भए पनि जाने बाटो ठ्याक्क थाहा थिएन । देखेँ– सबै मान्छे हतारमा छन् ।
कक्षा सकियो । पिसाबले च्यापिरहेको थियो, तर अफिसको रिसेप्सनमा गएर सोध्न अप्ठ्यारो लाग्यो । रत्नपार्कसम्मको पैदलयात्रा र त्यसपछिको टेम्पो यात्रा सम्झिएँ । पिसाबले झन् च्याप्यो । र, पनि रिसेप्सनमा गएर ‘ट्वाइलेट कहाँ छ ?’ भनेर सोध्ने साहस आएन । यो तरिकाले एसएलसीमा डिस्टिंगसन आउलाजस्तो आफैँलाई लागेन । फर्किंदा पाइला तेज चलाएँ ।
सामाखुसी घर पुगेर ट्वाइलेट छिर्दा पेट फुट्लाजस्तो भइसकेको थियो । काठमाडौं सहरलाई पहिलो अंकमाल गर्न खोज्दा नमिठो बिझायो । त्यो पल काठमाडौं सहर साँच्चै नै विशाल लाग्यो । लाग्यो– यथार्थमै यो ठूलो सहर हो ।आखिर एउटा सहर के कुराले ‘सहर’ हुन्छ ? त्यसको निर्धारण के आधारमा हुन्छ ? भौगोलिक अवस्थिति र फैलावट सायद मुख्य कुरा होइन । त्यो बखत लाग्यो– काठमाडौं महानगर भएको उसको बासिन्दा, उनीहरूको व्यस्तता, उनीहरूको समग्र चरित्र र उसको भौगोलिक अवस्थितिको एउटा सम्पूर्ण योगफलको कारण हो । ऐच्छिक गणितको झल्को दिने ‘अल्फा बिटा’बाट फर्केको दिन मेरो मध्यमवर्गीय मन ठाउँमा रहेन । झस्किरह्यो ।
एक दिनको घटनाको आधारमा काठमाडौंको धुकधुकी छामेको दाबी गर्नु सायद मूर्खता पनि थियो । तर, मेरो हालत त्यो मान्छेको जस्तो भएको थियो, जसले भर्खरै स्टाइल मारेर चुरोट सल्काउन खोज्दा फिल्टरतिरबाट सलाई कोरेको थियो । फिल्टर जलिसकेको भाग फेरि मुखतिर लैजान मन गहिरो आनाकानीमा थियो ।
करिब तीन हप्ता लामो ‘ब्रिज कोर्स’ सकिसकेपछि मैले सेन्ट जेभियर्सको प्रवेश परीक्षा दिएँ । एक हप्तामै नतिजा आयो । नाम निस्किएन । काठमाडौंलाई अंकमाल गर्ने दोस्रो प्रयास पनि बिझायो । तर, पहिलोपटक जति होइन । किनभने यहाँसम्म आइपुग्दा मैले मनमनै सोचिसकेको थिएँ– म अब बुटवल फर्किन्छु । मेरो आफ्नै सहर । सानो भएर पनि ठूलो सहर ।
भैरहवा र पाल्पा जाने बाटो छुट्टिने बुटवलको राजमार्ग चोकमा बसबाट उत्रिँदा वैशाखको प्रचण्ड गर्मी नै भए पनि मौसम शितलो लाग्यो । एक महिनापछि पहिलोचोटि मन ठाउँमा थियो । पुनश्चः काठमाडौंलाई अंकमाल गर्ने प्रयास यो नै अन्तिम भने थिएन । भविष्यमा अरू धेरै त्यस्ता प्रयास हुनेवाला थिए । फरक नतिजासहित ।
