सिफारिसमुख्य समाचारसमाचारदृष्टिकोणफ्रन्ट पेजअर्थमल्टिमिडियाअन्तर्वार्तानयाँCityखेलकुदविश्वकोरोना अपडेटप्रवासब्लगकर्नर किकसम्पादकीयस्वास्थ्य र जीवनशैलीराजनीति१३औँ वार्षिकोत्सव विशेषांकसाहित्यब्लाे अपशिक्षापर्यटनसेयर बजारफिचरलाेकसेवाप्रेरक प्रसंग१२औँ वार्षिकोत्सव विशेषांकसप्तरंगप्रविधि
  • वि.सं २०७७ असार २३ मंगलबार
  • Tuesday, 07 July, 2020
मझर जैदी काठमाडाैं
२०७६ असार २० शुक्रबार ०८:१३:००
दृष्टिकोण

पाकिस्तानमा हिन्दी सिनेमा प्रतिबन्धको प्रभाव

अन्य भाषाका फिल्म खुला गर्ने प्रयासका बाबजुद बलिउड फिल्म पाकिस्तानी दर्शकका लागि पहिलो छनोट हुने गरेका छन्

मझर जैदी काठमाडाैं
२०७६ असार २० शुक्रबार ०८:१३:००
?>

भारत र पाकिस्तानबीचको भयावह द्वन्द्वले निम्त्याउने क्षेत्रीय अस्थिरता, सैन्यकरण र सम्भावित आर्थिक क्षतिको मूल्य विश्वभरका समाचार हेडलाइनमा छाउने गर्छन् । तर, यस संकटमा धेरैजसो बेवास्तामा पर्ने अर्को पीडित पक्ष पनि छ–पाकिस्तानी फिल्म व्यवसाय । राजनीतिले पाकिस्तानी सिनेमालाई क्षति पुर्‍याएको लामो इतिहास छ, तर यसमा पछिल्लो धक्का सन् २०१६ सेप्टेम्बरमा आयो, जब सशस्त्र विद्रोहीले कास्मिरमा भारतीय सेनामाथि आक्रमण गर्दा १९ सैनिक मारिए । भारतले आक्रमणको दोष पाकिस्तानी भूमिलाई आधार बनाएको जैस–ए–मोहम्मदमाथि लगायो । त्यसपछि दुई देश तनावको अवस्थाबाट गुज्रिए । 

राष्ट्रवादी धार बलियो भइरहेको अवस्थामा भारतका फिल्म निर्माताको संघले पाकिस्तानी कलाकारलाई भारतीय फिल्ममा प्रतिबन्ध लगायो । पाकिस्तानतर्फ भने फिल्म हलका मालिकले भारतीय फिल्म नचलाउने निर्णय गरे । त्यसपछि तीन महिनाभित्रै फिल्म हेर्न जानेको दर्शकको संख्या ११ प्रतिशतले घट्यो । सिनेमाको अत्यन्त लोकप्रिय संसार प्रतिस्पर्धा, उग्रता, राष्ट्रवादको मैदान बन्यो । जबकि यो सबैबीच भारत र पाकिस्तानबीच व्यापार भने जारी रह्यो । फिल्मले दक्षिण एसियामा सांस्कृतिक सामीप्य कायम राख्न सघाएको छ । पाकिस्तानका कैयौँ पुस्ता भारतीय फिल्म हेरेर हुर्कियो । पाकिस्तानमा भारतीय फिल्म अत्यन्त लोकप्रिय छन् । त्यहाँ हिन्दी फिल्मका दर्शक धेरै छन् । भारतीय फिल्म उद्योगका हिजोका दिलीप कुमारदेखि अहिलेका शाहरूख खानसम्मलाई त्यहाँ निकै माया गरिन्छ ।

बलिउडलाई विस्थापित गर्ने उद्देश्यले अन्य संस्कृतिका चलचित्रलाई अनुमति दिँदा पनि पाकिस्तानका फिल्म दर्शकका मुख्य छनोट बलिउड नै हुने गरेका छन् । भारतीय फिल्मको रिक्तता पाकिस्तानी दर्शकले साह्रै नै महसुस गरे । पाकिस्तान अझै प्रत्येक हप्तालाई पुग्ने गरी फिल्म निर्माण र वितरण गर्न सक्षम नभएको अवस्थामा त्यस्तो कठिनाई उत्पन्न भएको थियो । सन् २०१३ देखि २०१७ बीच पाकिस्तानमा सिनेमा चलाउने हलको  संख्या ३० बाट १०० पुगेको थियो । तथापि निर्माता र लगानीकर्ता चिन्तित थिए । अधिकांश फिल्म र निर्माता ठूलो दर्शकमाझ पुग्न कठिन हुन्छ भन्ने स्विकार्न थालिसकेका थिए ।   

केही महिनापछि पाकिस्तानी फिल्म हलका सञ्चालकले आफैँले लगाएको प्रतिबन्ध अन्त्य गरे र भारतीय फिल्म पुनः सन् २०१७ मा पाकिस्तानी पर्दामा फर्किए । तर, लगानीकर्तामा भने एउटा प्रश्न उठ्यो । यसरी दुई देशबीच उत्पन्न हुने प्रत्येक संकटको असर फिल्म व्यवसायमा परिरहने हो भने व्यवसाय कत्तिको टिकाउ हुन्छ ? पाकिस्तानमा भारतीय फिल्मको प्रदर्शनमा पहिलो प्रतिबन्ध सैनिक शासक राष्ट्रपति मोहम्मद अयुब खानले सन् १९६५ मा लगाएका थिए । पाकिस्तान र भारतबीच दोस्रोपटक युद्ध चलिरहेको समयमा यो प्रतिबन्ध लगाइएको थियो । स्थानीय फिल्म उद्योगको समस्या जनरल मोहम्मद जिया उल–हकको राष्ट्रपतित्वकालमा झनै बढ्यो । हकले फिल्म उद्योगमाथि उच्च कर र कडा सेन्सरसिप नीति अंगीकार गर्दा सिनेमा क्षेत्रको विस्तारमा प्रतिकूल प्रभाव पर्‍यो । 

सिनेमा क्षेत्र कमजोर हुँदै गएको ती दशकमा पाकिस्तानी टेलिभिजनमा धारावाहिक शृंखला बढे । ती पाकिस्तानी मध्यम वर्गलाई मनोरञ्जन प्रदान गर्ने माध्यम बने । अभिनेता, निर्देशक र पटकथा लेखक पनि टेलिभिजनमा केन्द्रित हुन थाले । फिल्म नै हेर्न खोज्नेहरूका लागि भने हलिउड अथवा बलिउड फिल्मको नक्कल गरेर बनाइएका दोस्रो दर्जाका फिल्म हेर्नुपर्ने विकल्प मात्र बाँकी रहे । जियाको शासनअन्तर्गत पाकिस्तानी सिनेमा उद्योगको विनाशै भयो भन्दा फरक पर्दैन । त्यहाँ रहेका ७ सय सिनेमा हलमध्ये अधिकांश बन्द भए । 

पाकिस्तानी सिनेमा उसको लामो कोमाबाट सन् २००६ मा बल्ल तंग्रियो, जब जनरल परबेज मुसर्रफले सन् १९६५ देखि भारतीय फिल्म प्रदर्शनमा कायम प्रतिबन्ध हटाए । केही वर्षभित्रै फिल्मको उच्च माग धान्न प्रमुख सहरमा नयाँ मल्टिप्लेक्स बन्न थाले । सन् २०११ सम्म पाकिस्तानमा झनडै ३५ वटा मल्टिप्लेक्स बनिसकेका थिए, किनकि वितरक मूलत महँगो टिकट मूल्य तिर्न सक्ने मध्यमवर्गमा केन्द्रित थिए । एकल पर्दावाला सिनेमाघर र ती हलका निम्नवर्गीय दर्शक पूर्णतः बेवास्तामा परे । बढ्दो मात्रामा पर्दाको संख्याका कारण फिल्मनिर्मातालाई पनि प्रोत्साहित गरेको छ । पाकिस्तानी फिल्मका लागि नयाँ मोड सोयव मन्सुरको फिल्म ‘बोल’ले ल्यायो । सन् २०११ मा निर्माण गरिएको फिल्ममा तेस्रोलिंगी छोरी भएको एउटा धार्मिक परिवारको कथा प्रस्तुत गरेको थियो । यस फिल्मको उल्लेख्य सफलताले अन्य पाकिस्तानी फिल्म निर्मातालाई उत्साहित गर्‍यो । 

नेटफ्लिक्स र अमेजनजस्ता अनलाइन फिल्म माध्यमको आगमनले अन्य देशका फिल्म उद्योगलाई सघाएको छ 

त्यसको दुई वर्षपछि पाकिस्तानले वर्षमा २० फिल्म निर्माण गर्‍यो । यो संख्या सोचिएभन्दा बढी थियो । अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म फेस्टिबलले पनि विशेष किसिमका पाकिस्तानी फिल्मलाई समेट्न थाले । फिल्म क्षेत्रसँग जोडिएकाहरू पाकिस्तानले पनि अब फिल्ममार्फत आफ्ना कथा भन्न सक्छ भन्ने कुरामा उत्साही थिए । पाकिस्तानमा भारतीय फिल्ममाथि प्रतिबन्ध हटाइएपछि दुई मुलुकका फिल्म क्षेत्र र प्रतिभाबीच आदान–प्रदान र सिर्जनात्मक सहकार्य सुरु भयो । जस्तै, पाकिस्तानी अभिनेता भारतमा स्टार बने । लगभग हरेकजसो भारतीय फिल्मले पाकिस्तानी संगीतकर्मीलाई गाउने अवसर दिए । 

त्यसपछि पुलवामा आक्रमणको घातक धक्का आइपर्‍यो । कास्मिरको पुलवामा आक्रमणपछि भारत र पाकिस्तानबीच झन्डै युद्ध नै भयो । पाकिस्तानमा भारतीय फिल्म प्रदर्शनमा औपचारिक प्रतिबन्ध लागू भयो । साढे तीन महिनापछि पाकिस्तानका फिल्म हल पुनः एकपटक झन्डै खाली छन् । तिनका मालिकले आफ्ना कामदार हटाउने सोचाइ बनाउन थालिसकेका छन् । केही पाकिस्तानी फिल्मले राम्रो कमाइ गरे पनि त्यहाँका हललाई पुग्ने र हलको संख्या विस्तारमा सघाउने अवस्थामा पुगेका छैनन् ।

पाकिस्तानको सबैभन्दा ठूलो सिनेमा हल चेन ‘सिनेप्याक्स’का व्यवस्थापक मिर्जा साद बेगले पाकिस्तानमा फिल्म हल टिक्न हप्तामा कम्तीमा एउटा वा दुईटा फिल्म प्रदर्शन हुनुपर्ने बताए । तर, वर्तमान राजनीतिक अवस्थाले तत्कालै भारत र पाकिस्तानबीच सांस्कृतिक सम्बन्ध पुनस्र्थापित हुने आशा गर्न सकिने अवस्था छैन । तथापि विगतको पाकिस्तान पिपुल्स पार्टी र पाकिस्तान मुस्लिम लिग–नवाजका दुवै सरकारको प्रयासको बाबजुद राज्यले अझै सबै सहमत हुन सक्ने फिल्मनीति लागू गर्न सकेको छैन । साथमा विगतमा स्थानीय फिल्मको वृद्धिमा सघाउने फिल्म विकासलाई पनि ब्युँताइएको  छैन ।

नेटफ्लिक्स र अमेजनजस्ता अनलाइन फिल्म माध्यमको आगमनले अन्य देशका फिल्म उद्योगलाई सघाएको छ र नयाँ कथावाचनको ढाँचा अभ्यासमा आएका छन् । तर, तिनीहरू पाकिस्तानमा आउन अन्कानाइरहेका छन् । त्यही कारण पाकिस्तानी फिल्मकर्मीका परियोजना सुरु हुने अवस्था देखिँदैन । अन्य कुनै विकल्प नदेखिइरहेको वर्तमान अवस्थामा पाकिस्तानी सरकारले स्थानीय फिल्म र फिल्मनिर्मातालाई बलिउड र हलिउडसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने गरी मजबुत नीति लागू गर्नुपर्छ । अन्यथा स्थानीय फिल्मको वृद्धिको कमै मात्र आशा गर्न सकिन्छ । 

(मझर जैदी पाकिस्तानी पत्रकार तथा फिल्म–निर्माता हुन्)

"via The New York Times"
नयाँ पत्रिका र द न्युयोर्क टाइम्सको सहकार्य